A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: ELM HÖVZƏLƏRİNDƏ YENİLİK (Ayətullah Seyid Əli Xamenei)
Müəllif: Ayətullahul-üzma Seyyid Əli Hüseyni Xamenei
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


İlahi! Məhəmməd və Ali Məhəmmədə (s) and veririk, Öz razılığın yolunda bizə uğur bəxş et!

İlahi! Bizi bağışla! Bizim niyyətlərimizi ixlaslı et! Bizi öz yanında bu məclisdən çox bəhrələndir!

İlahi! Elm hövzələrini ucalt! Onları həmişə mübarək et və həzrət Mehdinin (ə) nəzərində saxla!

İlahi! Bu xeyir və bərəkətli şəhərdən bizə çoxlu fayda nəsib et!

Vəssəlamu ələykum və rəhmətullahi və bərəkatuh.


 

 

 

İKİNCİ FƏSİL:Yeniliyin İdarəsi Böyük rəhbərin baxışında

 

 

 

Elm hövzəsinin müdir və alimlərilə görüşdə çıxışı

(29 noyabr 2007)


Hövzədə islahatçı fikirlərin həyata keçirilməsinin zəruriliyi

Bu məclis mənim üçün çox şirin və ürəkaçan bir məclis idi. İstər mübarək Qum hövzəsinin, istər Məşhəd və İsfahan kimi digər böyük elm hövzələrinin uğurları barədə çoxlu sözlər danışılıb, yaddaşlarda var, bu sahədə müjdələr verilib və verilir. Lakin fikrimcə, bu axşam bu məclisdə gördüklərim mənim üçün bu sahədə eşitdiklərimin hamısından daha şirin, daha gözəl və daha inandırıcı idi. Bu gün hövzələrdə çiçəklənməkdə olan bu nəsil - burada çıxış edən qardaş və bacılar bu nəslin nümayəndələridir - heç şübhəsiz, bizim dini elm mərkəzindən gözlədiyimiz böyük işləri görə biləcək; bu şərtlə ki, bu hərəkət dayanmasın, günbəgün daha qüsursuz irəliləsin.

Mənim bu illər boyu elm hövzəsi barədə etdiyim təkliflərin – istər tələbə və müəllimlərlə keçirdiyimiz, yüzlərlə, bəzən minlərlə insanın iştirak etdiyi ümumi toplantılarda, istər hövzənin bəzi məsul şəxsləri ilə, yaxud hövzə böyükləri və ya təqlid müctəhidləri və alimlərlə keçirdiyimiz kiçik və xüsusi iclaslarda həmişə deyilən təkliflərin çoxu hələ həyata keçməmiş, yaxud yarımçıq həyata keçmişdir. Lakin biz görürük ki, İslam inqilabının özündən çağlayan, İslam inqilabının faydalarından olan və savabı böyük imamımızın pak ruhuna çatan coşqulu dini və elmi hərəkətdən bu qədər nailiyyətimiz olmuşdur. Sözügedən islahatçı fikirlərin çoxu hələ həyata keçməmişdir, lakin istehsal, keyfiyyət və dəyərli kadr məsələləri bu gün müşahidə etdiyimiz səviyyədədir. Bir nümunəsini mən bu axşam çıxış edənlərin sözlərində gördüm, doğrudan da çox gözəl idi. Digər nümunələrini mənimlə görüşən bəzi hövzə tələbələrində müşahidə etmişəm. Bir-iki il bundan öncə əqli elmlərdə, fəlsəfə, kəlam, irfan və məntiqdə araşdırma aparan hövzə alimlərinin mənimlə görüşən qrupunda da bunu gördüm. Universitetlərdə çalışan hövzə alimlərinin bir qrupu mənimlə görüşəndə də bu məsələ mənim təsəvvürümdə canlandı. Bu çox əhəmiyyətli bir məsələdir. Yəni elm hövzələrində kadr inkişafı belədir. Bu ab-havanın və təbii şəraitin belə bir nəticəsi var. Biz hələ ideal vəziyyətə çatmamışıq. Əgər çatsaydıq, şübhəsiz, faydaları bir neçə dəfə, bəlkə də on dəfə artıq olardı. Mənim demək istədiyim birinci söz budur.

Mən burada sizinlə bölüşmək bəzi məsələləri qeyd etmişdim, lakin buna lüzum yoxdur. Təbii ki, vaxt da yoxdur, lakin vaxt olsaydı da, çox da vacib olmayacaqdı. Çünki mənim nəzərdə tutduğum bu məsələlərin çoxu sizin dilinizdən deyildi. Bu məsələlərin qardaşların diqətində olduğunu bilmək mənə çox xoşdur. Mən vaxtı nəzərə alıb yalnız iki-üç qısa məqama toxunacağam.

 

Bugünkü işlər sabahın rəhni kimi

Biri budur ki, hövzə müxtəlif hissələrə malik bir küll olaraq canlı bir varlıqdır: inkişafı və xəstəliyi var, hərəkəti və fəaliyyəti var, dayanması və durğunluğu var, həyatı və ölümü var. Canlı bir varlıqdır. Dəlili də elm hövzələrinin tarixidir. Misal üçün, altıncı əsrin sonlarından səkkizinci əsrin əvvəllərinə qədər Hillə Elm Hövzəsi rövnəqli bir hövzə idi. Xacə Nəsirəddin Tusi Hilləyə gedəndə orada böyük alimlər toplaşmışdı. Mənim yadımda olan qədərincə, orada təxminən iyirmi-iyrimi beş böyük alim vardı. Onların biri Mühəqqiq Hilli idi, biri əllamənin atası, biri “Cami əş-şəraye” kitabının müəllifi olan Yəhya ibn Səid Hilli idi və ilaxir. Bu, Hillə hövzəsi idi. Lakin Hillə hövzəsi bu gün yoxdur. Nəcəf hövzəzi bir zaman ilkin rövnəqindən sonra hərəkətsiz qaldı. Nəcəf hövzəsində məşhur alim və görkəmli şəxsiyyət yox idi. Sonra Vəhid Bəhbəhaninin şagirdləri, o cümlədən Bəhrül-ülum və Kaşifül-ğita onu elə rövnəqləndirdilər ki, mənim fikrimcə, iki yüz ildir onların zəhməti Nəcəf hövzəsini inkişaf etdirir. Onların fiqhdə məharəti və işlərinin dərinliyi hövzəni aktivləşdirdi, canlandırdı və beləcə, Allaha şükür olsun ki, son dövrlərə qədər canlı qaldı.

Qum hövzəsi yox idi. Keçmişdə ilkin canlanmadan sonra rövnəqsiz və zəif bir hövzə idi. Hacı Şeyx Əbdülkərim Hairi gəldi və hövzə canlandı. Elm hövzəsi belədir: bu günə baxmayın, sabahı da var. Bu sabah necədir? Bunu siz müəyyən etməlisiniz, bu gün müəyyən etmək lazımdır.

 

Yenilik üçün gələcəyə baxışın rolu

Əgər bu gün hövzənin sütunları - yəni müdirlər, fikir sahibləri, müəllimlər və görkəmli şəxsiyyətlər iradə göstərib düzgün fikirləşsələr və proqram hazırlasalar, hövzə iyirmi ildən sonra səviyyə, dərinlik, en-uzun və genişlənmə baxımından indikindən dəfələrlə yaxşı olacaq. Əgər biz indi bir iş görməsək, xeyr, əsla bəlli deyil ki, Qum hövzəsi gələcəkdə indiki biçimində qalacaq, yoxsa yox. Böyüklər, tədqiqatçılar, yaxşı alimlər, fəqihlər və filosoflar hövzədən alınırlar, gedirlər. Bunların yerinə digər şəxsiyyətlər inkişaf etməli, çiçəklənməli, onların yerini tutmalı və onların etdiyindən daha artığını etməlidirlər. Bu iş görülsə, gələcəyə bu baxış olsa, sabah yaxşı olacaq. Əgər bu gün Qum hövzəsində gələcəyə bu baxış olmasa və mövcud vəziyyətə razı olsaq, indi hövzəni birtəhər idarə etməyimizlə qane olsaq, sabah ya hövzəmiz olmayacaq, yaxud tənəzzülə uğramış bir hövzəmiz olacaq.

Biz bu gün fikirləşirik ki, ölkəmizin nefti tükənəndə neftsiz enerjimiz olsun. O zaman bəlkə dünyanın heç bir yerində neft olmayacaq. Dünya o zamanın enerjisi barədə düşünür. Biz də gördüyünüz bu başağrıları ilə dayanmışıq ki, bu gün o gələcəyi təmin edək. Əgər etməsək, neftin bitdiyi gün biz olmayacağıq, lakin idarəçiliyimizin mənfi təsiri olacaq. Biz məsuliyyət daşıyacağıq.

Gələcək dünyanın elmi fərqləri

Elə etməlisiniz ki, bu fikir hövzədə oturuşsun. Hövzənin həm müdirləri, həm Ali Şurası, həm böyük alimləri, həm böyük təqlid müctəhidləri bilməlidirlər ki, biz bu gün iyirmi ildən sonrakı Qum, İsfahan, Məşhəd, yaxud digər şəhərlərin hövzələri barədə, otuz ildən sonrakı hövzələr barədə düşünməliyik. Gələcək otuz il nə deməkdir? Güman ki, təhsil, təsir və işğal imkanları baxımından bugünkü dünya ilə heç bir oxşarlığı olmayan bir dünya. Əzizimiz burada informasiya texnologiyasını gözəl izah etdi. İyirmi il öncə bu texnologiya yox idi, çox zəif idi. Amma görün bu gün necədir.

Biz onda bu gün barədə fikirləşsəydik, bu gün boşluqda qalmazdıq. Bu gün hər bir evdə, hər bir məktəbdə, hər bir tərəfdə, birinin sözü ilə desəm, bəlkə də hər bir kənddə informasiya texnologiyasını müşahidə edirik. Elm hövzəsi geri qalmaq istəyir?! Gələcək otuz ili belə müqayisə edin. Əlbəttə, bir qədər daha artıq sürətlə; yəni ötən iyirmi ildə elmin sürəti gələcək iyirmi, otuz ildəki sürətindən, elm və texnologiya inkişafından dəfələrlə az olacaq.

O gün bəlkə də müxtəlif fikir sahibləri, müxtəlif ideologiyalar, azğın firqələr, pis niyyət sahibləri sizin universitetlərinizin dərs otaqlarını, məktəblərinizin siniflərini, evlərinizdəki övladlarınızı asanlıqla ələ alıb istədiyini edəcək və siz heç bir iş görə bilməyəcəksiniz. Elm hövzəsində o gün barədə fikirləşmək lazımdır. Məsuliyyət daşıyan elm hövzəsidir. Xalqın dindarlığına məsul olan ruhanilikdir. Ruhanilik də elm hövzəsinin övladı və məhsuludur. Məsuliyyəti bu baxışla ölçün. Məsuliyyəti belə ölçək ki, bizim çiynimizdə ağır yükün olub-olmadığını bilək. Bu bir məsələ: yəni gələcəyə baxış.

 

Yeniliyin qaçılmaz olması və onun idarəsi – həyat və inkişaf amili

Bir məsələ budur ki, yeniliyi idarə edin. Baxın, əziz qardaş və bacılar, yenilik qaçılmazdır. Yenilik ilahi yaradılışın qanunudur. Mən dəfələrlə demişəm ki, yenilik baş verəcək. İndi bir şöbəni, bir varlığı təsəvvür edin ki, yeniliklə razılaşmır. O zaman bu iki vəziyyətdən birində olacaq: ya öləcək, ya təcrid olunacaq. Ya dəyişilmiş və yenilənmiş vəziyyətlərin qovğasında yaşamaq imkanı tapmayacaq, əl-ayaq altında əzilib məhv olacaq, ya əgər sağ qalsa da, təcrid olunacaq; son günlərdə bir qəzetdə oxuduğum meşə adamı kimi. Bir insan qırx il əvvəl gedib Mazandaran meşəsinə və xarici mühitlə çox zəif əlaqəsi olub; təcrid olunur. Getmək olar, dəyişiklikdən uzaqlaşmaq olar, amma təcrid olunmaqla. Hövzə yenilikdən qaçmaq istəsə, əgər ölməsə, diri qalsa da, təcrid olunacaq. Düzdür, din faktoru onu ölməyə qoymayacaq, amma təcrid olunacaq. Günbəgün daha artıq təcrid olunacaq.

Yenilik labüddür. Lakin yeniliyin iki tərəfi var: düzgün istiqamətdə olan yenilik, səhv istiqamətdə olan yenilik. Biz elə etməliyik ki, bu yenilik düzgün istiqamətdə baş versin. Bu, hövzənin aparıcı şəxslərinin vəzifəsidir. Hövzənin müdirləri, alimləri, nəzər sahibləri buna çalışmalıdırlar. Yenilikdən qaçmaq olmaz.

Yenilik – zamanla yenilənmək və proqramların təkmili

İndi cənablar dedilər ki, təhsil və tədqiqat üsulunda, tələbə qəbulunda, dərs vəsaitində - bütün bunlarda yenilik lazımdır. Deməyin ki, on il, on beş il bundan qabaq lazım idi və bu proqramı yazdıq. Çox gözəl, bu proqram on il əvvəlin idi, görün onu necə təkmilləşdirmək olar. Yenilik budur. Yəni zamanla yenilənmək, vaxtında hərəkət etmək, hadisələrdən geri qalmamaq. Elm hövzələri müasir dövrdə təbii şəkildə dövrdən bir qədər geri qaldı. Bunda heç kəsi müqəssir saymaq olmaz. Çünki iniqilabın qələbəsindən, cəmiyyətdə bu güclü şimşəyin çaxmasından qaynaqlanan yeniliklərin sürəti hər şeyi geridə qoydu. Bizim cəmiyyətimizin ziyalıları da geridə qaldı, universitetlərimiz də lazım olduğundan geridədir, elm hövzələri də. Yəni cəmiyyətimizin dəyişikliyinə uyğun olaraq yaranan bu böyük yenilik özünün bütün ətrafında, müxtəlif səviyyələrdə və çox dərinliklərə qədər təsir buraxdı. Biz bu yenilikdən geriyik. Hövzə bir qədər geridədir, lakin lazımi sürətlə və ciddiliklə bunu düzəldə bilər. Yeniliyi qəbul və idarə etmək, həm də çox ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Hövzə diplomlarının müstəqilliyi – yeniliyin idarəsinə bir nümunə

Baxın, burada diplomdan söhbət güşdü. Mən əvvəldən hövzənin müstəqil diplomu üzərində təkid göstərənlərdənəm, indi də fikrim budur: hövzə Təhsil Nazirliyinin adı altında yox, öz adı ilə diplom verməlidir. Çünki hövzənin adı hər bir nazirliyin adından daha dərin, daha güclü və daha mühümdür. Hövzə öz diplomunu versin. Diplomun adını nə istəyirlər qoysunlar. Bəzi dostlar etiraz etdilər ki, nə üçün doktorantura, magistratura adlarından qaçıb adını üçüncü-dördüncü səviyyə qoyursunuz. Mənim bu barədə fikrim yoxdur, oturub müzakirə etsinlər, hansı qərara gəlsələr, o da olsun. Mən diplomun özünü qəbul edirəm, lakin diplompərəstlik zərərlidir. Tələbənin diplom üçün dərs oxumağı döyük bir eyibdir. Bu, yeniliyin sözügedən orta xəttidir. Diplom sahəsində yeniliyi idarə etmək budur. Diplom verin, amma həmişə yeni təhsil sisteminin eybi hesab etdiyimiz diplompərəstlikdən çəkinin. Bu, bir nümunədir.

 

Təhsilin məzmununun dərkə əsaslanan dəyişikliyi

Çıxış edənlər dərs vəsaiti barədə danışdılar. Tamamilə doğrudur. İndi zamanı yadımda deyil, amma Quma səfərlərin birində... Biri dedi ki, on ildir. Bilmirəm, mən elə bilirdim üç-dörd il bundan əvvəl olub. Hər halda, Qumda alimlərlə iclasda dərs kitablarının dəyişdirilməsi məsələsini irəli sürdüm, dərhal əks-sədası ucaldı, etiraz etdilər. Əlbəttə, bu, gözlənilməz deyildi, bilirdim ki, kimlərsə buna qarşı çıxacaqlar. Amma dərs kitabları mütləq dəyişilməlidir, bunda heç bir şübhə yoxdur. Qardaşlarımızın birinin burada göstərdiyi dəlili mən qeyd etdim. Çox möhkəm dəlildir. Əgər dərs kitablarını dəyişdirmək pis olsaydı, gərək Məalim kitabını oxuyaydıq, daha Qəvanin, Rəsail, Füsul və Kifayə nə üçün yazıldı. Bəli, doğrudur, indi də belədir. İndi də dərs kitabı mütləq dəyişdirilməlidir. Elə etmək lazımdır ki, tələbənin diqqəti məzmunu başa düşməyə yönəlsin, mətnin tərcüməsinə yox. Bu, hünər deyil ki, biz mətni anlaşılmaz edək, yaxud qəsdən anlaşılmaz etməsək də, asanlaşdırmayaq, mətn dolaşıq qalsın və tələbə bundan ötrü nə qədər vaxt itirsin. Bunun harası hünərdir, harası yaxşıdır, bunda hansı xeyir yatır?! Yox, mətni elə aydın edək ki, mətləbi anlamağa istedadı olan tələbə onun üzündən asanlıqla anlasın. Müəllim də mətni başa salmağa çətinlik çəkməsin və təkcə məzmunu izah etsin.

Kifayəni yeni Kifayəyə çevirək. Nə eybi var?! Məkasib kitabında mətləbləri bəyan edərkən şeyxin üslubu daim çək-çevir etməkdir. Çünki bu, Şeyx Ənsarinin ali ixtisas (xaric) dərsidir. Məkasib elə-belə kitab deyil. Kim Şeyx Ənsari kimidir?! Eyni mövzuda bu qədər kitab yazıblar. Bu dərs yazılı formaya salınmışdır. Şeyxin xaric dərsində oturan adam üçün yaxşıdır, mətləbi daim bu tərəfə çəkir, o tərəfə çəkir, ehtimal irəli sürür. Lakin əsaslandırılmış fiqhi mətni üzündən öyrənmək istəyən üçün yaxşı deyil, tələbə çətinliyə düşür. Bunu asanlaşdırsınlar. Şeyxin eyni mətləblərini başqa bir kitabda, lakin səlis və aydın şəkildə yazsınlar. Şeyxin hər bir məsələdə olan tədqiqatını qəşəng surətdə bəyan etsinlər. Amma diqqətli olsunlar ki, şeyxin bəyan etdiyi olsun, yeni kitabda həmin sözü yazsınlar. Bu olacaq yeni Məkasib. Bu, vacibdir. Mənim fikrim belədir. Ola bilsin hövzənin məsul şəxsləri, müdirləri və bəzi görkəmli şəxslər qəbul etməsinlər və bu iş həyata keçməsin. Amma bir gün, şübhəsiz, həyata keçəcək. Bu, məsələnin bu tərəfi.

Dərs vəsaiti dəyişikliyində elmi çəkini qorumaq

Dedik ki, yenilik idarə olunmalıdır. Diqqət olunmalıdır ki, elmi çəki azalmasın, şeyxin sözünün səviyyəsi aşağı enməsin, axundun üsul elmindəki sözünün səviyyəsi aşağı enməsin, tələbə bu gün bizim fiqh və üsulumuzda mühüm və təsirli amillər olan bu əsaslara qarşı elmi boşluqda qalmasın, mətn düzgün, yaxşı və ərəbcə olsun. Mən hövzənin bəzi yazılarına baxıram. Bu cəhətdən bizim bir qədər zəifliyimiz var. Güclü və möhkəm olan bu yazıların mətnində və qələmində nöqsan olmasa, İslamın elmi toplumlarının hansı birinə getsə, dəyərli və qiymətli bir əsər kimi tanınar; çünki ərəb dilindədir, bizim elmi dilimiz də ərəb dilidir və hamı istifadə edə bilir. Buna əsasən, yenilik qaçılmazdır. Bu, yeniliyin bir-iki nümunəsi idi; nümunələr çoxdur. Onların çoxunu siz dostlar sözlərinizdə dediniz, mən bunları təsdiq edirəm. Bu yenilik idarə olunmalıdır.

 

Strateji proqramların kənarında müdiriyyəti təkmilləşdirmək

İdarəçilik barədə də fikirlər var. Dostlar təkliflər etdilər ki, əsasnamə, nizamnamə və mənzərə sənədi yazılsın. Bunların hamısı yaxşı və düzgündür, lakin bacarıqlı müdiriyyət olmadan heç biri mümkün deyil. Nəticə gözlənilən bütün proqramlı və müsbət işlərin açarı müdiriyyətdir. Biz hövzədə müdiriyyəti təkmilləşdirməliyik.

Bəli, xoşbəxtlikdən son illərdə Ali İdarə Şurası və hövzədə müdiriyyət məsələsi qəbul olundu, iş görüldü, faydalarını da görürsünüz. Mən bu axşam cənabların sözlərindən bildim ki, hövzədə on iki elmi-ixtisaslı birlik var. Çox yaxşıdır, mən bunu bilmirdim: iqtisadiyyat elmi birliyi, psixologiya elmi birliyi, rical elmi birliyi, tarix elmi birliyi. Əlbəttə, bəzilərini bilirdik. Bu, müdiriyyətin işidir. Əgər müdiriyyət olmasa, belə bir iş baş verməz. Lakin hövzədə təşkilatçılıq və idarəçilik sahəsində indiyə qədər görülən işlərlə kifayətlənmək olmaz.

Siyasət və mənzərənin təsviri – müdiriyyətin iki mühüm vəzifəsi

Bizim nöqsanlarımız var. Əvvəla Ali Şura siyasət təyin etmək məsələsinə çox əhəmiyyətli yanaşmalıdır. Elm hövzələrində birinci və prinsipial mərhələlərdə ən mühüm iş siyasət təyin etməkdir. Bu siyasətin müxtəlif cəhətləri var. Məgər biz demirik ki, elm istehsal etmək istəyirik? Yaxşı, hansı elm? Fiqh elminin inkişafı nə deməkdir? Misal üçün, üsul elminin inkişafının mənası nədir? İnkişaf etsin, yəni nə eləsin? Bu inkişafın istiqaməti necədir? Bütün bunlar cavabı lazım olan suallardır. Ali Şura mərkəzində təyin edilən siyasətlər bu suallara cavab verir.

Elm hövzəsinin gələcəyi üçün aydın mənzərə təsvir olunmalıdır; necə ki, ölkə məsələlərində iyirmiillik mənzərə sənədi yazıldı. Gəlin hövzə üçün də iyirmiillik, onillik bir mənzərə hazırlayaq. Bu, elm hövzəsinin Ali Şurasının işidir.

Ali Şura bu işi nə zaman görə bilər? O zaman görə bilər ki, onun möhtərəm üzvləri bunun üçün kifayət qədər vaxt ayırsınlar, buna vaxtları olsun. Yəni hövzənin Ali Şurasına üzvlük əsas işlərin yanında ikinci dərəcəli bir iş olmamalıdır. Siz görün bir universitetin idarəsi, yaxud bir qurumun siyasət təyin edəni necə işləyir. Belə böyük elm hövzəsi - istər Qum, istər Məşhəd, istər İsfahan hövzəsi kənardan idarə oluna bilməz. Vaxt sərf olunmalıdır. Bu bir.

 

Ali müdiriyyətin vəzifələrindən biri: hövzə ekspertliyini gücləndirmək

İkincisi budur ki, çox güclü bir ekspert dəstəyi olmalıdır. Xoşbəxtlikdən, bizim hövzəmizdə bu ekspert dəstəyi mövcuddur: sizin özünüz, bu axşam çıxış edənlərin və etməyənlərin çoxu. Yəqin ki, elm hövzəsində belə gənc və düşüncəli tələbələr çoxdur. Bunlar şübhəsiz, hövzənin ekspert dəstəyini təmin edə bilərlər. Hövzə işlərində bizim kənar adama heç bir ehtiyacımız yoxdur. Bu kadrlardan istifadə etmək olar. Təbii ki, bu ekspertlər də işləməli, çalışmalıdır. Ali Şuranın işlərindən biri budur.

 

Günün elmindən xəbərdar olan Proqram şurasının yaradılması

Ali Şuranın yanında hövzədə müdiriyyət orqanı var. Bu, çox əhəmiyyətlidir. Hövzə üçün mütləq proqram hazırlayan şura olmalıdır. Bəzi cənablar da çıxışlarında dedilər ki, proqramlar bəzən uyğun olmur. Yaxud bir bacımız qadınlara aid proqramlar barədə dedi ki, proqramlar müxtəlif səviyyələrə münasib deyil. Bunlar tamamilə yerli iradlardır. Bunları kim düzəltməlidir? Modern proqram inkişafları ilə tanış olan bir heyət.

Bu gün proqram hazırlamaq digər elmlər kimi bir elmdir. Bu, təkcə anadangəlmə istedada bağlı deyil. Düzdür, o da təsirlidir, amma bu gün bu, elmi bir işdir. Bu işin mütəxəssislərindən istifadə etmək lazımdır. Onlar ekspert heyətində iştirak edib proqram hazırlasınlar.

 

Statistika və dəyərləndirmənin lazımlığı

Hövzənin idarəsi üçün lazım olan işlərdən biri statistikanı öyrənməkdir. Mən dostların çıxışları əsnasında buna toxundum. Bizim hövzə haqda dəqiq statistikamız yoxdur, ölkə ruhaniləri haqda isə heç yoxumuzdur. Ölkədə ruhanilərin sayı, təhsil səviyyəsi, təbliğat bacarıqları, təsir imkanları - bunlar bizim statistika və məlumatlarda ümumiyyətlə, əks olunmur. Bizim belə statistikalarımız yoxdur. Statistika da bir elmdir. Görülməsi, tez başlanması lazım olan və bir neçə il çəkəcək, lakin faydaları olduqca çox olacaq işlərdən biri də budur. Hövzə tələbələri, onların sayı, səviyyələri, təhsil inkişafları və digər bu kimi məsələlər haqda statistikamız olmalıdır. Bilməliyik ki, hövzənin tabeliyində nə var və nə ilə işləməlidir. Bizdə bu çatışmazlıq da var. Statistikanın ardınca dəyərləndirmə gəlir. Bu da idarəçiliyə aid məsələlərdəndir. İdarəetmə və koordinasiya məsələsində bu haqda danışacağıq.

 

Elmi azadfikirliliyin lazımlığı və uyğun ənənənin yaradılması

Mənim çox vacib saydığım məsələlərdən biri də azadfikirlilikdir. Burada çıxış edənlərin bəzisi buna toxundu. Nə üçün Qumda azad diskussiyalar təşkil olunmur? Bunun nə eybi var?! Bizim elm hövzələrimiz həmişə elmi azadfikirliliyin mərkəzi və beşiyi olmuşdur. İndinin özündə də biz bununla fəxr edirik. Elm hövzəsindən başqa təhsil mərkəzlərində belə bir şey yoxdur ki, şagird dərsdə müəllimə irad bildirsin, acıqlansın, müəllim də ondan düşmənçilik və qərəz duymasın. Tələbə azad şəkildə iradını bildirir, müəllimdən əsla çəkinmir, müəllim də bundan əsla incimir və narahat olmur. Bu, çox mühüm məsələdir və hövzəyə aiddir. Bizim elm hövzələrimizdə həm fiqhdə, həm də bəzi daha köklü sahələrdə ixtisaslaşmış böyük alimlər olmuşdur. Filosof, arif və fəqihlər bir-birinin yanında yaşayır, bir yerdə işləyirdilər. Bizim hövzələrimiz keçmişdə belə olmuşdur. Birinin bir elmi əsası vardı, digəri onu qəbul etmirdi. Əgər böyük alimlərin həyatına baxsanız, bunu müşahidə edərsiniz.

Mərhum Hədaiq sahibi ilə mərhum Vəhid Bəhbəhani bir-birinə müxalif idilər. Hər ikisi eyni zamanda Kərbəlada yaşayırdı, birgə elmi mübahisələr də edirdi. Bir gecə onlar şəhidlər ağası İmam Hüseynin (ə) pak məqbərəsində bir məsələ üstündə mübahisəyə başladılar. Bu iki ruhani sübh azanına qədər ayaq üstə mübahisə etdilər. Vəhid Bəhbəhani o zaman nisbətən gənc idi, lakin Hədaiq sahibi qoca kişi idi. Onlar bir-biri ilə mübahisə də edirdilər, amma hər ikisi bir idilər, hər ikisi tədris edirdilər. Mən eşitdim ki, Vəhidin şagirdləri - Vəhid əxbarilərin qatı əleyhdarı idi - olan Riyaz sahibi və digərləri gedib Hədaiq sahibinin dərsində də iştirak edirdilər. Belə olmuşdur. Biz hövzədə dözümlülük səviyyəsini yüksəltməliyik. Bəli, birinin fəlsəfi zövqü var, birinin irfan zövqü var, birinin fiqh zövqü. Ola bilsin bir-birlərini qəbul etməsinlər. Mən bir neçə ay öncə Məşhəddə dedim ki, mərhum ağa Şeyx Müctəba Qəzvini uca hikmət fəlsəfəsinə, Molla Sədranın üslubuna qarşı idi. O bu məsələdə olduqca kəskin və sərt idi. İmam isə Molla Sədra məktəbinin xülasəsidir. Təkcə fəlsəfi sahədə yox, irfanda da belədir. Amma mərhum ağa Şeyx Müctəba imamı nəinki qəbul, hətta təbliğ də edirdi; ömrünün sonuna qədər imamı təbliğ etdi. O, imamı görmək üçün Məşhəddən Quma gəldi. Mərhum ağa Mirzə Cavad Tehrani Məşhəddə həmin məktəbin görkəmli nümayəndələrindən idi, imamın televiziyadan yayımlanan təfsir dərsinə etiraz etmişdi, amma cəbhəyə getdi. Mənim özümə dedi. Həm o, həm mərhum ağa Mirvarid belə idilər, amma müdafiə də edirdilər. Üslub və məktəb baxımından müxalif, lakin siyasi, ictimai və dostluq baxımından bir idilər, bir-birinə dözürdülər. Qumda belə olmaq lazımdır.

Bir nəfər yeni bir fiqhi nəzər irəli sürür. Çox gözəl, qəbul etməyin. Dəyirmi masa təşkil olunsun və mübahisə edin. Beş nəfər, on nəfər alim gəlib bu fiqhi nəzəri dəlillə rədd etsinlər, eybi yoxdur. Bir fəlsəfi fikir irəli sürülür, yenə də belə. Maarif və kəlam nəzəriyyəsi irəli sürülür, yenə belə etmək lazımdır. Təkfir (kafir elan etmək) və bu kimi məsələləri hövzədən yığışdırmaq lazımdır; özü də hövzə daxilində böyük və görkəmli alimlərə qarşı. Sözünün bir hissəsi mənim fikrimə müxalifdir; mən ağzımı açım onu sıradan çıxarım. Belə olmaz. Buna tələbələrin öz daxilindən başlamaq lazımdır. Bu elə bir şeydir ki, tələbələrin özləri vasitəsilə mübahisə və müzakirə masaları təşkil edilmədən və qeyd etdiyim azadfikirlilik hərəkatı başlatmadan mümkün deyil. Bunu elm hövzəsində adət halına salın, jurnallarda və yazılarda deyilsin. Bir nəfər fiqhdə bir söz deyirsə, bir nəfər onun əleyhinə bir yazı yazsın, kimsə onu qəbul etməsə, o da bir tənqidi yazı yazsın. Eybi yoxdur, qoyun bir-biri ilə elmi mübahisə etsinlər. Mənim fikrimcə, elmi mübahisə yaxşıdır.

 

Din alimlərinin ictimai mövqeyi və elmi şuraların təşkili

Bir məsələ də alim və müəllimlərin ictimai mövqeyi məsələsidir. Bu da bizim problemlərimizdən biridir. İndi bəzi dostlar bir təklif irəli sürdülər, mən onu açıqlamaq istəyirəm. Təklif budur ki, Qumda Elmi Şura yaradılsın. Yəni müxtəlif pillə və fənlər üçün rəsmən elmi şuralar qəbul olunsun. Bir nəfər bir həddə çatdıqda, bir imtahandan keçdikdə Qum Elmi Şurasının üzvü olsun. Bu, elmi bir ad olsun. Əlbəttə, mən bunun oxşarını bir neçə il bundan öncə Müdərrislər cəmiyyətinin möhtərəm üzvlərinə dedim. Dedim dairəni bir qədər genişləndirsinlər, amma deyəsən nəzərdə tutulan formada olmadı və həyata keçmədi. İndi bu forma irəli sürülür.

Hər halda, hövzədə iş çoxalıb. Görülməsi lazım olan, yaxud indiyə qədər görülməyən işlər aktuallığını itirməyibsə, bundan sonra görülməlidir. Belə işlər indiyədək hövzədə gördüyümüz işlərdən yüz dəfə artıqdır və bu yüz qat artıq işləri görmək olar; bu şərtlə ki, sizlər iştirak edəsiniz, iradə ilə işə girişəsiniz. Siz səhnəyə çıxın. Hansınızın hansı sahədə nəzəri və ixtisası varsa, o sahədə işləsin. İnşallah hövzə rəhbərliyi də sizin qüvvənizdən istifadə etsin.

Mən bu təkliflərin bəzilərini qeyd etdim, lakin bunların hamısı yazılmışdır. Mənim fikrimcə, çox yaxşıdır. Bəlkə də burada deyilən sözlərin hamısının yazılıb bir kitab formasında nəşr olunması lazımdır. Fikrimcə, bu, çox münasib olardı. İnsanın ürəyi istəyir ki, bunlar televiziyada yayımlansın, lakin mən zərurət və imkanlarla çox da tanış olmadığımdan bu işin nə qədər mümkün olduğunu bilmirəm. Ona görə bunu demirəm. Əgər bu da mümkün olsa, lap yaxşı olar. Lakin ən azı budur ki, bizim dostlarımız - istər burada, istərsə də Qumdakı dəftərxanada çalışan dostlar oturub bu sözləri çıxarsınlar, redaktə etsinlər və yaysınlar. Bunun özü çox faydalı və yaxşıdır.

 

Mədrəsə müdirlərinin təcrübələrini paylaşması

Burada deyilən və mənim xoşum gələn, bəyəndiyim təkliflərin biri budur ki, ölkənin elm hövzəsi mədrəsələrinin müdirləri seminarlar təşkil etsinlər, bir yerdə otursunlar, təcrübələrindən istifadə etsinlər. Bunlar çox yaxşıdır.

 

Hövzə və İslam quruluşunun əlaqəsi



Geri   İrəli
Go to TOP