A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: ELM HÖVZƏLƏRİNDƏ YENİLİK (Ayətullah Seyid Əli Xamenei)
Müəllif: Ayətullahul-üzma Seyyid Əli Hüseyni Xamenei
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


Bugünkü tədqiqatçı, misal üçün, Şeyx Ənsarinin işlədiyi sahələrlə kifayətlənməməlidir. Həmin dərin sahədə daha dərinliyə getməməlidir. Bu, kifayət etmir. Tədqiqatçı yeni üfuqlər kəşf etməlidir. Bu iş keçmişdə də olmuşdur. Misal üçün, Şeyx Ənsari iki dəlil arasındakı əlaqədə hakimlik məsələsini kəşf etmiş, sonra digərləri onu dərinləşdirmiş və inkişaf etdirmişlər.

Fiqhin metodlarında yeni üfüqlər açmaq lazımdır. Hansı dəlilə görə bizim böyüklərimiz, fəqih və tədqiqatçılarımız bu işi görə bilməməlidirlər?! Doğrudan da bu dövrün və bizim dövrümüzə yaxın alimlərin bəzisi elmi qüvvə və dəqiqlik baxımından həmin sələflərdən geri qalmırlar. Lakin hövzədə bu iradə hərəkətə gətirilməlidir. Bu cəsarət peyda olmalı və hövzə bunu qəbul etməlidir. Əlbəttə, kim nə desə, hövzə də qəbul etməməli, eyni zamanda məqbul çərçivələrdə deyilmiş yeni söz rədd edilməməlidir.

 

Kəlam elmində çatışmazlıq

İkinci eyib kəlam elminin yetərli və lazımi inkişaf etməməsidir. Bu, doğrudan da faciədir. Bundan da üstünü və daha acı olanı kəlamın unudulmasıdır. İslam və Əhli-beyt elm hövzəsi birinci növbədə kəlam və sonra fiqh hövzəsi olmuşdur. Bizim böyük fəqihlərimiz həm də kəlam alimləri olmuşlar. İndi isə baxın, bizim hövzələrimizdə kəlam sıradan çıxmışdır. Halbuki bu gün ən çox hücum kəlam mövzularındadır.

Qeyd etdiyim kimi, biz keçmişdə geri deyildik. Kim bir söz desəydi, tez cavabı hazır idi. Amma bu gün dünyada çoxlu kəlam məsələləri ortaya qoyulur, elm hövzəsinin isə xəbəri belə olmur.

Bilirsinizmi bu gün dünyada dinşünaslıq və din fəlsəfəsi nə qədər aktualdır, kimlər yazır, danışır, tədqiqat aparırlar və bizim xəbərimiz olmur?! Bu, böyük nöqsandır. Düzdür, hövzəyə mənsub olan bəzi şəxslər dəyərli işlər görüblər və görürlər. Lakin bu iş hövzədə sistemli şəkildə görülmür. Ayrı-ayrı şəxslərin işləri sistemin işindən başqa bir şeydir. Hövzə sistemi cavab verməlidir. İndi bir nəfər peyda olub bir sahəyə girişsə, işləsə, nəticə təqdim etsə, onu hövzənin hesabına yazmaq olmaz. İnsafla deməliyik ki, hövzə bu sahədə işləmir.

Kəlam sahəsində işdən söhbət gedirsə, tez 3-4 etiqadi kitabın yazılmasını təsəvvür etməyin. Hövzənin işi daha çox nəşr etdirmək deyil, təkamüldə olan düşüncə istehsal etməkdir. İstehsal artsa, növbə nəşrə də çatacaq. Nəşr ikinci məsələdir. Belə güman etməməliyik ki, filan mövzuda on kitab yazdıq, məsələ bitdi. Xeyr, hövzə kəlamda yeni fikirlər istehsal etməlidir. Mənim əzizlərim! Köhnə şübhələr keçmişdə qaldı, bu gün yeni və təhlükəli şübhələr mövcuddur. Bu gün heç kim İbn Kəmmunənin şübhəsini irəli sürmür. Bu gün bütün kəlam sahələrində böyük şübhələr mövcuddur. Tövhiddən və dinin lazımlığından tutmuş Yaradanın varlığına, ümumi və xüsusi nübüvvətlərə, sonra vilayət məsələsinə, din və İslam sahələrində mövcud olan müxtəlif məsələlərə qədər hamısı aktualdır. Bu gün bunların hamısına dair şübhə mövcuddur. Bu şübhələrə kim cavab verməlidir?! Məgər alimlər əqidə sərhədçiləri deyillər?! Əqidə sərhədlərinin müdafiəçisi yoxdur və başlı-başına buraxılıb?! Bu hücumlar qarşısında müdafiəsiz qalmış Ali-Məhəmməd (s) yetimlərinə görə Allahın cavabını kim verəcək?!

Nəticə belə olur: Bizim cəmiyyətimizdə bir nəfər cəsarət tapıb uca səslə bir şübhəni dedikdə, birdən-birə on nəfər qalxıb qəzəblənmədən şübhəyə cavab vermək əvəzinə, əsəbiləşirik, dava-dalaş salırıq; halbuki əlimiz dolu olsa, nə üçün dava etməliyik? Bir nəfər bir məqalə yazıb məntiqsiz və dəlilsiz bir söz deyir, yaxud yanlış və çaşdırıcı dəlillərlə qarşıya çıxır – ilan yazmaq yerinə ilanın şəklini çəkən məşhur məsəl kimi – o zaman Qum Elm Hövzəsində dərhal on, iyirmi, yaxud yüz məqalə çap olunur, hər bir qəzetdə və jurnalda cavabı verilir, məsələ bitir və heç kimin əsəbiləşməsinə ehtiyac qalmır. Nə üçün əsəbiləşməliyik? Heyf deyil ki, İslam hövzəsini, bu məntiqli və dəlilli dini dəlilsiz olmaqda, dava-dalaş salmaqda ittiham etsinlər?! Üstünə bir yalan da qoyub desinlər ki, siz təkfirçisiniz?! Biz kimi təkfir etdik?! Biz nə qədər kafiri təkfir etmişik?! O qədər kafir var ki, biz heç birini təkfir etməmişik. Bu gün hövzə heç kimi təkfir etmir.

Deməli, birinci eyib fiqhə aid idi. İkinci eyib isə mənim fikrimcə, birinci eyibdən pisdir və doğrudan da böyük dərddir. Bu, kəlama aiddir. Tez onun imdadına çatmaq lazımdır.

 

Təbliğat məsələsinə yenidən baxmaq

Üçüncü eyib təbliğat işində olan çatışmazlıqdır. Təbliğat sahəsində hövzənin əsaslı bir eybi var. O da budur ki, təbliğat hövzədən ayrılmışdır. Düzdür, yay fəslində, yaxud məhərrəm və ramazan aylarında elm hövzəsindən kimlərsə bəzi məqsəd və ehtiyaclar əsasında təbliğata getməyə məcbur olurlar. Hövzənin təbliğatı və ona aid dərsi isə yoxdur. Təbliğat da bir sənət və məharətdir, bir elm ola bilər, elmdir və tədris olunmalıdır. Biri yaxşı, biri pis alınır. Biri bir söz danışmaq istəyir, o birisi onun əksini danışır. Belə hal çox zaman yaranır, düzgün təbliğat üsullarını bilməmək səbəbindən bir nəfər elə bir söz deyir ki, niyyyətində olanın əksi başa düşülür, özü də anlamır. Yaxud misal üçün, gedib təbliğ edir, amma təbliğat psixologiyasını bilmir, xalqa uyğun olmayan sözü danışır. Universitetə lazım olan sözü kənddə danışır, kəndə lazım olanı zavodda. Hövzədə təbliğat dərsi keçirilmir, təbliğata dair elmi metodlar araşdırılmır və lazımi elmlər, misal üçün, ictimai psixologiya öyrədilmir. Orada təbliğat nümunələri hazırlamaq, məsələn, müxtəlif dinləyicilərə uyğun mətləbləri ayırıb müəyyənləşdirmək işi görülmür. Məsələn, filan ölkəyə getmək istəyirsinizsə, bu söz lazımdır, başqa bir ölkə üçün isə bu söz faydalı deyil və işə yaramır. Ölkə daxilində və kənddə bir cürdür, böyük şəhərdə başqa cür, Tehranda, universitetdə və tələbələr arasında başqa cür, qadın hövzəsində tam başqa cür. Hövzədə bu təsnifatlar aparılmamışdır. Müxtəlif səsli və görüntülü təbliğat məhsulları da buradan yayılmalıdır.

Mən deyilən hər bir məsələni əcnəbilərlə müqayisə edən və özümüzünkülərin başından vuran adamlardan deyiləm. Bunu bilin. Mən öz cəmiyyətimizdə olanlarla fəxr edən adamam, digərlərinin inkişaf etdiyini düşünmürəm. Amma bəzi məsələlərlə dünyada necə rəftar olunduğunu görməmək olmur.

Kilsə din elmi baxımından sıfırdır. Düzdür, keşişlər arasında professorlar və müxtəlif fənlər, misal üçün, biologiya və botanika təhsili almış adamlar var. Bu elmlər ruhaniliklə bağlı deyil, amma hər halda, bəzi məsihi ruhanilər bunları öyrənmişlər. Tanınmış kəşf sahibləri arasında da bəzi keşişlər var, məsələn, riyaziyyat və tarix oxuyublar. Lakin kilsə yazılı, dərin və əsaslandırılmış din elminə malik deyil, təbliğat baxımından isə öndədirlər.

Onlar çoxlu filmlər hazırlayıblar. Zahiri belə göstərmir, amma əslində məsihiliyi təbliğ edirlər. Hətta bizim televiziyada çalışan dostlarımız milad bayramı günlərində bəzi həmvətənlərimizin məsihi olduğunu nəzərə alıb lütfkarlıq üzündən bir neçə məsihi və kilsə filmi nümayiş etdirirlər. Mən baxıb gördüm ki, bunların əksəriyyəti kilsənin təbliğatıdır. Filmi yayan başa düşmür, amma tamaşaçıda təsir buraxır. Hansısa işi görən bir keşişi nurlu simada göstərir. Düzdür, hər cür keşiş var, mən bunu bilirəm; həm yaxşı keşiş var, həm pis keşiş. Amma məqsədim təbliğatdır. Bizdə bu yoxdur.

Bu işlər birgecəyə görüləsi işlər deyil. Əgər bu gün bu işlərə başlayıb audio və video, xüsusən də videomateriallar istehsal etsəniz, bəlkə on ildən sonra hövzə üçün bu imkan yaranar. Hələlik isə bizdə bu yoxdur, incəsənətdən istifadə etmirik, kitab, məqalə və jurnalımız yoxdur. O məsələlər yeni, modern və imkanımız çatmayan məsələlər idi, amma kitab və məqalə imkanımız daxilindədir. Bizdə bunlar da yoxdur. Hövzənin bir hövzə kimi din təbliğatı üçün kitabı, mətbuatı və jurnalı da yoxdur. Təbliğat işində çatışmazlıqlar var. Hövzədə təbliğat işi ilə quruluşa aid bir iş kimi məşğul olmurlar.

Hövzə barədə deyiləsi söz çoxdur. Amma son hissəyə, yəni bu çatışmazlıqların həllinə keçirəm. Mənim əzizlərim! Bu gün bu problemlərin həlli mümkündür. Ola bilsin dünən mümkün olmayıb və Allah eləməsin, sabah da mümkün olmaya bilər. Dörd il öncə burada dedim ki, gənclikdə biz bu fikirləri yeni öyrənmiş, hövzələrə aid olan yeni fikirlərlə tanış olmuşduq. Lakin yeni layihələri icra etmək üçün münasib mövqeyimiz yox idi. O zamanlar da bu fikirlər vardı, yeni sözlər deyil. Mühüm dərdlərin biri budur ki, illərdir maraqlar var, amma o maraqlara uyğun olan az işlər görülmüşdür.

Birinci adam mərhum Ayətullah Bürucerdi idi. Hövzənin ozamankı gənc və aktiv tələbələri olan imam, mərhum Ayətullah Mühəqqiq Damad və mərhum Ayətullah Hacı ağa Mürtəza Hairi həmin hisslərlə cənab Bürucerdinin ətrafını tutdular. Amma sonra bəzi səbəblərdən bacarmadılar və vəziyyətlə barışdılar. O zaman bu fikirlər olmuşdur. Mərhum Ayətullah Əmini mənə deyirdi ki, ağa Seyid Əbülhəsənin dövründə Nəcəfdə də bu fikirlər olmuşdur. Mərhum Ayətullah Xoyi və digər ağalar bu sözləri danışan ozamankı fəal gənclər idilər.

Deyə bildiyimiz budur ki, o zaman bunlar bir iş görə bilmirdilər. Çünki zalım hökumət iş başında olub, əlimizdə pul və imkan olmayıb, işləməyə icazə verməyiblər və işləmək istəyən ruhanilərin ağzından vurublar. Hövzənin böyük alimləri də qorxublar ki, bütün hövzə əldən çıxar. Kimlərsə "gəlin düzəldin" deyiblərsə, cavab veriblər ki, bütün hövzə təhlükədədir, hakimiyyətdə olan zalımlar hövzəni udarlar. Bu gün isə bu problemlər yoxdur.

 

Hövzələrin dövlət müəssisəsi olmasına qarşı çıxmaq

Bunu da deyim ki, bu gün biz bir kəlmə danışan kimi bədxahlar deyirlər ki, bunlar hövzəni dövlət müəssisəsi etmək istəyirlər. Mən bu iddianı qətiyyətlə rədd edirəm. Əlbəttə, dövlət İslam dövlətidir. Hökumətin başçısı da bu hövzənin tələbəsi və bir din alimidir. Bizim prezidentimiz bu hövzədəndir, özgə deyil. Amma yenə düşünmürəm ki, hövzə başqa bir təşkilata bağlı olmalıdır. Bu düşüncə indiyə aid deyil. İnqilabdan öncədən və daha çox inqilabdan sonra bu məsələ qoyulurdu ki, dövlət İslam dövləti olsa, hövzə yenə də müstəqil bir təşkilat olmalıdır, yoxsa yox? Mən güclü dəlillərə əsaslanaraq hövzənin müstəqil olmasını vacib sayanlardan idim. İndi də həmin fikirdəyəm, kimdənsə təqiyyə etmir, çəkinmirəm.

Hər bir islahatçı söz qarşısında şübhə yaradan şəxsin ağzından vurun. Düşmən hər bir məsələni qəti və aydın şəkildə öz xeyrinə həll edir. Bəlkə də ağrılı ürəkdən çıxan hər bir islahat fəryadına və dərdli sözə dərhal bir şey yapışdırırlar. Amma bu, çıxış yolu deyil. Bunun çıxış yolu var, bu gün buna əlac etmək olar. Bu gün hövzəyə inanan, arxalanan, onun qədrini bilən və ona dayaq olan ilahi və islamçı bir hökumətimiz var. Mən bu sahədə hər bir yaxşı hərəkəti müdafiə etməyə hazıram. Bu gün əlac günüdür. Əlac etməliyik. Əgər etməsək, Allah-Taala bizi cəzalandırar. Mənim fikrim budur. İndi isə bu məsələlərin əlacı kimi düşündüklərimi yalnız sadalamaq istəyirəm.

 

Çıxış yolları

Hövzənin nöqsanlarını qəbul etmək

Birinci iş dərdi qəbul etməkdir. Kimlərsə deməsinlər ki, bu sözlər nədir, Şeyx Ənsari, Mirzə Naini, axund, imam və digər böyüklər bu hövzələrdə yetişiblər, siz yeni söz danışırsınız. Dərdi qəbul etməsək, dərmanı mümkün olmaz. Bu iş sizin, xüsusən də gənc alimlərin əlindədir. Deyin, təkrarlayın, yazın, əsaslandırın, qəbul etməyənlərlə mübahisə edin və sübuta yetirin ki, bu xəstə doğrudan da xəstədir və bu canlının ağrısı var. Əgər ağrını anlamasalar, bu xəstə müalicə olunmayacaq.

 

Təhlükələri tanımaq üçün iradələri səfərbər etmək

İkinci iş müalicəyə başlamaqdır. Deməsinlər ki, bəli, ağrı var, amma nə etmək olar. Təxminən otuz il öncə Allahın rəhmətinə getmiş və mənim ürəkdən hörmət bəslədiyim hövzə böyüklərindən biri bir məsələ barədə buyurdu: “Bəli, bir günah (yaxud böyük bir cinayət) baş verib, lakin indi nə edə bilərik?!” Bu, baxıb problemi görmək, amma onu müalicə etməyə iradə göstərməməkdir. Yolu budur ki, insanlar, xüsusən dərdi duyan gənclər o dərdi yaysınlar, digərlərinə xəbər versinlər. Hövzənin nüfuzlu və işgüzar şəxsləri ilə bir araya qoysunlar, onları vadar etsinlər və iş görülsün.

 

Gənclərdə işləmək hissinin oyadılması

Üçüncü məsələ hövzə gəncində işləmək hissinin oyanmasıdır. Gənc dedikdə məqsədimiz bu deyil ki, yoldan keçən hər bir xam gənc dərdə əlac edəcək. Mənim nəzərdə tutduğum indi Allahın lütfü ilə hövzədə böyük bir təbəqəni təşkil edən, yaşı qırx civarında olan, Kifayə, Məkasib və ali ixtisas dərslərini tədris edən, illərdir fiqh və üsul dərslərində iştirak edən və başqa mövzularda işləyən gənc alimlərdir. Bunlarda işləmək hissi canlandırılmalıdır. Mənim dinləyicilərim onlarda işləmək hissini dirçəltməlidirlər. Əgər dirçəltməsələr, bunların özü hərəkət edib çalışmalı və iradə ilə işə girişməlidirlər.

 

Koordinasiya və idarəçilik

Dördüncü iş budur ki, müəyyən bir mərkəz bu işləri öhdəsinə götürsün. Dörd il öncə bizim söhbətimiz bu mərkəzi təsis etmək barədə idi. Allaha şükür olsun ki, bu gün bu baş vermişdir. Bu gün hövzənin bir Ali Şurası və bir rəhbəri var. Mən burada fürsətdən istifadə edib hövzə rəhbərliyi vəzifəsində çəkdiyi bir neçə illik zəhmətlərinə görə cənab Möminiyə təşəkkür edirəm. Həmçinin bizim əzizimiz olan, doğrudan da səmimi-qəlbdən hörmət bəslədiyim və bu mühüm məsuliyyəti üzərinə götürən cənab Ustadiyə xoşgəldin deyirəm. Hövzə bu hərəkətlərin mərkəzi olmalıdır.

Hövzənin rəhbərliyi iki növ iş görə bilər: Biri qanuni və əsasnamədə göstərilən işlərdir; misal üçün, imtahanlar, qəbul imtahanı, təqaüd və sair. Biri də bəlkə də əsasnamə və nizamnamədə göstərilməyən, lakin könüllü cihad hərəkəti və müxtəlif şəxslərdən istifadə edib işlər başlatmaqdan ibarət olan böyük və əzəmətli hərəkətdir. Hər halda, bir mərkəz birbaşa və konkret formada bunlarla məşğul olmalıdır. Mənim fikrimcə, bu gün bu mərkəz hövzənin rəhbərliyidir.

 

Əqli və nəqli elmlərdə açıq mühitin yaradılması

Beşinci iş düşüncələrin inkişafı üçün şəraitlərin yaradılmasıdır. Bu iş hövzəni canlandıran və yaxşı nəticələr bəxş edən vacib işlərdəndir. Fiqh, kəlam və əqli elmlər üçün elmi birliklər təşkil olunmalıdır. Məsələn, yeni fiqh mövzularının araşdırılması üçün yeddi, səkkiz, on savadlı tələbədən ibarət bir elmi birlik yaradılsın. Bunların bir mərkəzi olsun, iclaslar təşkil olunsun, fiqh mövzusunda çıxışlar etsinlər. Təharət fəslindən diyə fəslinə qədər fiqhin hər hansı kiçik və ya böyük məsələsində kimin yeni bir sözü, mətləbi və fikri olsa, oraya gətirsin, onlar baxsınlar. Əgər sözün özünün yox, əsaslarının düzgün olduğunu, tələbə dəlillərinə və araşdırmalarına söykəndiyini və alim şəkildə ortaya qoyulduğunu görsələr, qeyd etsinlər, növbəyə salsınlar, həmin şəxs bir gün gəlib auditoriya qarşısında çıxış etsin,  məsələni azad şəkildə açıqlasın və bəziləri də orada iradlarını bildirsinlər.

Ola bilsin o məclisdə iştirak edənlər o şəxsin özündən daha elmli olsunlar, heç bir eybi yoxdur. Bir məsələ müzakirə olunduqda bu fikir yayılır. Belə olmasın ki, bir nəfər fiqhdə yeni bir fikir və fətva irəli sürən kimi, hətta yanlış, səhv də olsa, bizim birinci rəftarımız inkar olsun və deyək ki, baxın, görün filankəs filan məsələdə necə dəyərsiz fətva vermişdir. Hər halda, bir fiqhi baxış müzakirəyə çıxarılmalı, yeni düşüncələrə şərait yaradılmalıdır. Əlbəttə, bu iş gərək qanun-qaydalı və intizamlı olsun, hər bir kəs gəlib özü üçün bir söz danışmasın.

Kəlam üçün də buna bənzər bir birlik olsun, orada kəlam düşüncələri və sözləri deyilsin. Tələbələr bir-birlərini xəbərdar etsinlər. Sözlərin hövzədə deyilməsi mümkün olmalı, yeni sözü olanlar gəlib deməlidirlər. Bəzən bir şəxs bir fiqhi məsələni kimdənsə eşidir, öyrənir və sonra yaxşı bir nəticə çıxarır. Deyilən sözün ümumiyyətlə, səhv və əlaqəsiz olması mümkündür, amma orada oturan şəxs yeni nəticə dərk edə bilər. Yeni fikirlər irəli sürmək üçün şərait yaranmalıdır. Əqli elmlərdə də belədir.

 

Dərs vəsaitində əsaslı dəyişiklik etmək

Altıncı məsələ dərs vəsaitində ciddi dəyişiklik barədədir. Buna ciddi yanaşmaq lazımdır. Dərs kitabları dəyişilməlidir. Dəyişikliyinkdə meyar tələbənin vaxtına qənaət olmalıdır. Bizim tələbəmiz Müğni kitabını oxuyur. Halbuki Müğnidə olan mətləbin lazımi miqdarı müasir bir yazıçının çox yaxşı dillə yazdığı daha kiçik bir kitabda mövcuddur. Nə lüzumu var ki, biz mütləq İbn Hişamın yazdığını oxuyaq?! Bunun hansı özəlliyi var?! Müğni ərəb qrammatikasının sintaksisi barədə ali ixtisas dərsliyidir. Görürsünüz ki, dəlil göstərir: “və” sözü filan məna üçün işlənir, yoxsa yox; filankəs deyib ki, işlənir, dəlili budur, filankəs də ona cavab vermişdir. Bu, ali ixtisas dərsidir. Məgər biz ərəb dilinin sintaksisinin ali ixtisas dərsini keçmək istəyirik? Biz bilmək istəyirik ki, "və" sözü hansı mənada işlədilir və bunu həmin sadə kitabda yazıblar.

Biz nə üçün əbəs yerə Müğni, yaxud Mütəvvəl kitabına bu qədər vaxt tələf etməliyik?! Mütəvvəldə öyrədiləni Mütəvvəlin təxminən onda biri qədər olan bir kitabda oxuyun. Nə lüzumu var ki, biz bir neçə əsr bundan öncəyə aid olan və üsul elminin birinci kitabı əsasında yazılmış Məalim kitabını oxuyaq?! Bu kitablar nə qədər yaxşı olsa da, mətnləri çətindir. Nə üçün tələbəni mətnlə gecikdirməliyik?!

Bu gün dünyada ən çətin məsələləri ən sadə dillə bəyan etməyə çalışırlar. Qısa işarələrlə, bir sözlə dinləyiciyə on məna çatdırmağa çalışırlar. Biz isə bir məsələni izah etmək üçün çətin ifadə seçirik. Məalimi yazan mərhum alimin çətin ifadələrlə bəyan etdiklərini başqa birisi ondan dörd yüz il sonra daha kiçik və daha yeni bir üsul kitabında yazmış, Məalimin bütün lazımlı məsələlərini sadə dillə bəyan etmişdir. Bu ondan yaxşı deyil?! Kitabları dəyişdirməmək düşüncəsinin arxasında hansı dəlil dayanır?!

 

Fiqhi sadələşdirmək və fiqh elminin əsaslarını öyrənmək üçün fiqh elmi birliyi təsis etmək

Elm hövzəsinin böyük alimlərinin bir qrupu təharətdən diyəyə qədər bütün fiqhi sadə dillə yazmalı və Şərhi-Lümə kitabı kimi fiqhi araşdırmanın yolunu göstərməlidirlər. Şərhi-Lümə kitabı nisbətən çətin kitabdır. Biz nə üçün çətin mətnlə tələbəni gecikdirməliyik? Digər dərs kitabları da belədir. Bu kitablar səmadan enməmişdir. Bir zaman başqa dərs kitablar vardı. Məgər Riyaz pis kitab idi? Deyirlər ki, şeyxin Məkasib kitabı çox yaxşı kitabdır. Əlbəttə ki, yaxşı kitabdır. Amma məgər Riyaz pis kitab idi? Bir zaman elm hövzəsində Riyaz oxuyurdular; bizim dövrümüzdə yox, bizim atalarımızın dövründə. Hövzədə tədris olunan adi kitablardan biri də ikicildlik Riyaz idi. İndi də Riyaz oxuyaq?! Onlar Qəvanin və Füsul oxuyurdular, amma indi oxumurlar, köhnəlmişdir. Bunda hansı eyib var?!

Bir qrup oturub sizin Məkasibdə öyrətmək istədiyiniz mövzuların dəlillərini çıxarsın, onun kimi çətin olmayan bir kitab hazırlasın və sonra həmin kitab hövzələrdə tədris olunsun. Biz elə etmək istəyirik ki, tələbə ali ixtisas dərsinə çatdıqda - bu, ciddi işin başlanğıcı, digər dərslər isə bu dərsə girişdir - müəllim bir söz dedikdə, bir işarə etdikdə çaş-baş qalmasın, metodları bilsin, üsul kitabını oxumuş olsun, fiqhi bilsin, elmi əsaslandırmalarla tanış olsun, şeyxin və axundun elmi əsaslarını bilsin.

 

Hazırlıq və orta pillənin beş ilə endirilməsi

Bu, hazırlıq və orta pilləni oxuyan bir tələbənin məqsədidir. Əgər bunların hamısını dörd il ərzində oxuya bilsə, məgər pisdir?! Tələbəni tam orta təhsildən sonra qəbul edək, hazırlıq, ərəb dili və orta pillə dərslərini beş ilə oxusun, sonra ali ixtisas dərslərinə başlasın və əsas işə girişsin. Biz zamanı qısaltsaq, bu müddətdə başqa şeylər də öyrənər.

Deyirik ki, tələbəyə xarici dil lazımdır, bu gün bir-birinə bu qədər yaxınlaşmış dünyada kimsə tam faydalı olmaq istəyirsə, xarici dil bilməlidir. Deyirlər ki, tələbənin vaxtı yoxdur. Doğru deyirlər, bu vəziyyətlə doğrudan da tələbənin vaxtı olmaz. Amma əgər vaxta qənaət etsək, tələbə xarici dil də öyrənə bilər.

 

Ali ixtisas mərhələsində fiqh və üsulu tətbiqi etmək

Dərs vəsaitində ciddi dəyişiklik edilməlidir. Çünki yenilik bünövrədən başlanmalıdır. Dərs kitabları üzərində işləmək lazımdır. Fiqhin ali ixtisas dərsində də tətbiqi və praktik mövzular araşdırılmalıdır. Xüsusən fiqh və üsulda bəzi mövzulara doğrudan da ehtiyac yoxdur, amma onlar da oxunur. Halbuki bir fəqih tədqiqat apardığı bütün iyirmi il ərzində belə mövzulara, məsələn, hərflərin mənalarının əsasına, yaxud həqiqi və məcazi mənaya, yaxud digər əsaslara bəlkə bir dəfə də ehtiyac duymur. Nə lüzumu var ki, biz üsul elminin bütün bu lazımsız mövzularında vaxt itirək? Bu sahədə mərhum Şəhid Sədr yaxşı iş görmüşdür. Onun üsul elmində gördüyü iş və bu elmin tədrisi barədə verdiyi təklif yaxşıdır.

 

Müstəqil elmi fənlərin təsis edilməsi

Yeddinci iş fiqh və kəlam kimi müstəqil fənlər açmaqdır. Fiqh elm hövzəsində əsas fəndir, kəlam da gərək əsas fənn olsun. Deməyin ki, indi bir neçə saat kəlam dərsi də keçirik. Xeyr, tələbə bir mərhələyə qədər oxuduqdan sonra fiqh, yaxud kəlam elmlərində ixtisaslaşmalıdır. Hövzənin əsas fənni kimi kəlamda müctəhidimiz olmalıdır.

 

Xarici dilin icbari təhsili

Səkkizinci iş xarici dilin hövzənin icbari dərslərinə salınmasıdır. Bu haqda danışdım.

 

Tələbələrin elmi səviyyəsinin müəyyən məqsədlər əsasında ayrılması

Doqquzuncu iş məqsədlərə əsasən tələbələrin tədrici bölgüsüdür. Mənə verilən statistikada hövzədə təxminən iyirmi üç, yaxud iyirmi dörd min tələbənin olduğu göstərilir. Əgər bunu meyar götürsək, onların təxminən yeddi-səkkiz min nəfəri böyük alimlər və yüksək elmi rütbələr qazanmış şəxslərdir. Başqa bir hissə də gənclikdə dərsoxuyan olmamış, indi də daha vaxtı olmayanlardır.

Fərz edin Qumda on beş min tələbə təhsil alırsa, qabaqkı qaydaya əsasən, onların təxminən min nəfərini seçirik ki, böyük fəqih və müctəhid kimi yetişsinlər. Əlbəttə, bu iş öz zamanında görülməlidir. Məsələn, iyirmiillik bir dövrü nəzərə alaq. Təbii ki, hər il yeni tələbələr əlavə olunur və bir qrup da çıxır, amma orta hesabla iyirmi ildir. Bu şəxslər fiqh istedadına və həvəsinə malik olan və ondan yayınmaq istəməyən adamlar olmalıdır. Bunları seçib fiqhdə ixtisaslaşdırmaq lazımdır. Bunların arasından böyük fiqh müəllimləri, tədqiqatçılar və təqlid müctəhidləri çıxacaq. Hövzənin iyirmi il ərzində yetişdirməsi üçün isə min fəqih az deyil.

Əgər siz iyirmi, yaxud qırx il öncədən indiyə qədərki dövrə baxsanız, görərsiniz ki, İslam dünyasını elmi fəqahət baxımından təmin edən min böyük və dəyərli fəqih, İslam dünyasının ehtiyaclarını təmin edən min nəfər kəlam müctəhidi az deyil. Həvəsi və marağı olanları tapın. Bunlara xüsusi dərslər keçirilsin. Əgər lazım olsa, ali ixtisas mərhələlərinə keçsinlər, yaxud universitet üçün bursiya ayrılsın.

Növbəti mərhələdə onların arasından min nəfər orta səviyyəli şəhər alimi yetişdirək. Onların arasında müctəhidliyə yaxın və bəzi sahələrdə müctəhid olanlar olacaq. Bunlara lazımi təminat göstərilməlidir. Əlbəttə, bunun da müəyyən bir dövrü olacaq. Mümkündür, misal üçün, iyirmiillik bir müddət lazım olsun. Əgər əvvəlki iki qrup iyirmi il çəkəcəksə, bu qrup az çəkəcək. Onların hamısı proqramla müəyyənləşdirilməlidir.

Beş min nəfər də təbliğatçı, minbər adamı, yazıçı və natiq kimi seçilməlidir. Üç min nəfər də ölkədən xaricdə və dünya səviyyəsində təbliğat məqsədilə seçilməlidir. Bunlar ümumilikdə on beç min nəfər edir. Əlbəttə, bu iş sabah baş verməyəcək. Əgər biz bu gün başlasaq, beş ildən sonra belə bir bölgü aparmağımız mümkündür. Lakin hövzə bunu dərk etməlidir. Hər halda, belə bir iş üçün tələf olan, təxirə düşən hər bir gün gecdir. Bilirəm ki, iş mürəkkəb və çətindir, amma bir-iki nəfər yox, bütün hövzə qərar versə, bu, həyata keçər.

 

Alim, idarəçi və tələbələr - əsas müraciət obyektləri

Mənim müraciətim üç qrupadır. Onların biri hövzənin böyükləridir. Allaha şükür olsun ki, onların çoxu buradadırlar. Mənim onların çoxuna qədimdən hörmətim var. Onların bəzisi mənim gənc tələbə olduğum zaman bu hövzədə böyük alimlərdən idilər. Onlar həmişə böyük, təqvalı və elmli şəxs kimi tanınmışlar. Bunlar hövzədə nüfuza malik olduqlarından müraciət birinci onlaradır. İkinci müraciət obyekti hövzənin gənc tələbələridir. Siz də bu sahədə iradə göstərməlisiniz.

Üçüncü müraciət obyekti İdarə Heyəti, hövzənin əziz və möhtərəm rəhbərinin özü və Ali Şurasıdır. Ən çox məsuliyyət yükü bunların öhdəsinə düşür. Bu işin görülməsi üçün elmi birliklər təşkil olunmalıdır.

 

Elmi ixtisas toplantısının keçirilməsinin zəruriliyi

Mən qabaqkı səfərdə də dedim ki, həll etmək istədiyiniz hər bir məsələ üçün sözün həqiqi mənasında bir seminar keçirin. İki-üç nəfərin çıxış edib getdiyi seminarlardan yox. Bu, seminar deyil, çıxış məclisidir.

Seminar odur ki, əqli diqqətə ehtiyacı olan bir mövzu seçilsin. Nəzər sahibi olan şəxslər fikirləşsinlər, araşdırsınlar, statistikaları çıxarsınlar, sonra gəlib müzakirə aparsınlar və fikirlərini desinlər. Daha sonra seminarın aparıcıları bu fikirləri yekunlaşdırsınlar və yaxşı bir nəticə əldə olunsun.



Geri   İrəli
Go to TOP