A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: NAMAZ (Ayətullah Seyid Əli Xamenei)
Müəllif: Ayətullahul-üzma Seyyid Əli Hüseyni Xamenei
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


Sənin rəqiblərindən və allahlıq iddiası edənlərdən heç bir yardım və kömək unmuruq. Onlar Allahın itaəti altına girmədiklərinə görə Allah yolunun yolçularına və bəndələrə də kömək etməyəcəklər. Allahın yolu Allahın peyğəmbərlərinin yolu, bütün insanlar arasında qardaşlıq, birlik, ictimai yaşayış, həqiqət və ədalət istiqamətində, insana dəyər vermək, ayrıseçkilikləri, zülmləri və bərabərsizlikləri rədd etmək amalına doğru bir qaçışdır. Özlərinin rəzil həyatlarını və qəsb etdikləri imkanları bu prinsipial dəyərlərin hamısını məhv etməyə yönəltmiş Allah rəqiblərinin və allahlıq iddiaçılarının Allah bəndələrinə kömək etmələri mümkündürmü?! Onların Allah bəndələri ilə barışmaz müharibələri, onlara qarşı amansız qəzəbləri vardır. Deməli, yalnız Allahdan – Onun bizə verdiyi ağıl və iradə gücündən, həyatda olmaq və yaşamaq üçün bizə verdiyi vasitə və imkanlardan, təbii və tarixi ənənələrindən və qanunlarından yardım umuruq. Bu qanunlar öyrənilsə, düşüncə və əməl bələdçisi ola bilərlər. Həmçinin Onun qüdrətinin güclü əsgərlər kimi bəşərin xidmətində duran bütün məhsullarından yardım umuruq.

اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيم‏ - İhdinəs-siratəl-mustəqim.

Bizi doğru yola hidayət et!

Əgər insanın hidayətdən daha həyati və üstün ehtiyacı olsaydı, şübhəsiz, Quranın girişində və namazın mühüm hissəsi olan Həmd surəsində o ehtiyac dua dili ilə deyilər və Allahdan istənərdi.

Ağıl və təcrübə yalnız ilahi hidayətlə birgə və düzgün, faydalı və çətinlikləri həll edən yolda işlədilir. İlahi hidayət olmasa, həmin ağıl və təcrübə bir oğru əlindəki çırağa, yaxud dəlinin əlindəki xəncərə çevrilər. Doğru yol fitri proqramdır; insanın təbii ehtiyaclarının, çatışmazlıqlarının, imkanlarının düzgün hesablanaraq onun üçün nəzərdə tutulmuş bir proqramdır; Allah peyğəmbərlərinin xalqın üzünə açdığı, özlərinin ilk yolçuları olduğu yoldur. Elə bir yoldur ki, bəşər o yola çıxdıqda düz yerdə axan su kimi öz-özünə heç bir gücün müdaxiləsi olmadan insan ucalığının tükənməz dəryasından ibarət mənzil başına sarı irəliləyir. Elə bir proqramdır ki, əgər insanların həyatında ictimai bir sistem kimi icra olunsa və həyata keçsə, onlar üçün rifah, sabitlik, azadlıq, əməkdaşlıq, məhəbbət və qardaşlığı ərməğan edəcək, bəşəriyyətin bütün köhnə dərdlərinə son qoyacaq.

Lakin bu yol və bu proqram nədir? Bu qarışıq bazarda hər kəs iddiaçıdır, hər bir qrup digərlərini yanlış sayır. Gərək bu qısa girişə layiqli işarədən sonra Quranın doğru bildiyi yol müəyyən olunsun.

 

صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِم‏ - Siratəl-ləzinə ənəmtə ələyhim.

Nemət verdiyin şəxslərin yoluna.

Allahın neməti kimlərə verilmişdir? Şübhə yoxdur ki, nemətdə məqsəd mal, məqam və maddi imkanlar deyil. Bunların ən görkəmli sahibləri həmişə Allahın və xalqın ən yırtıcı düşmənləri olmuşlar. Məqsəd bu oyuncaqlardan daha böyük bir nemət olan Allah lütfü, mərhəməti, hidayəti, özünün həqiqi dəyərini yenidən tanımaq və özünü yenidən dərk etməkdir.

Quranın başqa bir yerində bu nemətdən bəhrələnən şəxslər təqdim olunmuşdur:

وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ [10]

Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər Allahın nemətlər verdiyi peyğəmbərlər, siddiqlər[11], şəhidlər və salehlərlə (yaxşı əməl sahibləriylə) bir yerdə olacaqlar.

Deməli, namaz qılan bu cümlədə Allahdan istəyir ki, onu peyğəmbərlərin, siddiqlərin, şəhidlərin və salehlərin yoluna hidayət etsin. Bu isə tarixdə aydın bir xətt, məqsədi müəyyən, yolçuları məşhur və bəlli olan aşkar bir yoldur.

Onun qarşısında başqa bir xətt də var. O və onun yolçuları da bəllidir. Namaz qılan həmin yolu və onun yolçularını da xatırlayıb özünü qorxudur ki, o yola qədəm qoymasın, ona sarı getməsin. O bu məsələni qabaqkı duanın davamında dilə gətirir:

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِم‏ - Ğəyril-məğzubi ələyhim.

Sənin qəzəbinə düçar olmuş şəxslərin yoluna yox.

Kimlər Allahın qəzəbinə düçar olmuşlar? Allahın yolu qarşısında başqa bir yola qədəm qoyan, avam, iradəsiz və zəif xalqı, yaxud ayıq və iradəli, lakin qolubağlı və əsir xalqı da özü ilə o tərəfə çəkən şəxslər. Tarix boyu hakimiyyəti zorla, güclə, yaxud hiylə və kələkbazlıqla əlinə almış, onları ixtiyarsız varlıqlara, alətlərə və gücsüz ardıcıllara çevirmiş, insanları axmaq yerinə qoymaqla və onları məcbur etməklə özlərinin çirkin və rəzil eyş-işrətlərinə imkan yaratmış şəxslər, başqa sözlə desək, batil yolunu cəhalət və xəbərsizlik üzündən yox, inadkarlıq, xudpəsəndlik və təkəbbürlülük üzündən gedənlər Allahın qəzəbinə gəlmişlərdir.

Tarixdə bu qrupu yüksək təbəqələr və dünyəvi güclər təşkil etmişlər. Dini amallar həmişə onların varlıq fəlsəfəsi üzərindən çarpaz xətt çəkmiş və ilk olaraq onlara hücum etmişdir. Bu iki qrupdan – hidayət olunmuşlar və qəzəbə gəlmişlərdən başqa üçüncü qrup da var, onların yolu da sonda qəzəbə düçar olmuşların yolu ilə bitir.[12] Sonrakı cümlə onlar haqdadır:

وَ لاَ الضَّالِّين‏ - Vələz-zaallin.

Yolunu azmışların yoluna yox.

Xəbərsizlik və məlumatsızlıq üzündən azğın rəhbərlərini yamsılayaraq Allahın və həqiqətin yolundan başqa bir yolla gedən, düzgün və doğru yolda addımladıqlarını güman edən, əslində isə təhlükəli bir cığırla acı sonuca sarı addım atan şəxslər.

Tarixdə bu qrupu da aydın şəkildə görmək olar. Bunlar cahil quruluşlarda gözübağlı və başıaşağı şəkildə rəhbərlərin istək və iradəsinin davamçısı olmuş, onların xeyrinə haqq-ədalət carçılarını və Allahın dinini gətirənləri günahlandırmış və hətta bəzən onların qarşısında dayanmış, bu ağılsız mövqelərinə hətta bir an da yenidən baxmamış bütün şəxslərdir.

Bu mövqeyi ona görə ağılsız adlandırıram ki, birbaş yüksək təbəqələrin xeyrinə və yolunu azmışların özlərinin ziyanınadır. Əksinə, qəzəbə düçar olmuş qrupun heysiyyətinin və varlığının kökünü qazmaq istəyən peyğəmbərlərin dəvəti isə, təbii ki, məhrum, məzlum, o cümlədən axmaq yerinə qoyulmuş bu azğın təbəqələrin xeyrinə olmuşdur.

Namaz qılan bu iki yolu – qəzəbə düçar olmuşların və yolunu azmışların yolunu yada salıb özündə getməli olduğu yola və peyğəmbərlərin xilasedici dəvəti qarşısında tutmalı olduğu mövqeyə qarşı həssaslıq və diqqət yaradır. Sonra əgər öz həyatında inkişaf və yolu tapmaq əlaməti görsə, yenidən böyük nemətə şükür məqsədilə Allaha həmd və sitayiş edib deyəcək: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمين‏ - Əlhəmdu lillahi Rəbbil-aləmin.[13]

Beləliklə namazın mühüm bir hissəsi başa çatır.

Bu oxunan Fatihə surəsi Quranın başlanğıcı idi.

Hər bir kitab kimi Quranın girişi də bu kitabın bilgilər məcmusunun ümumi şəklini göstərir. Namaz İslamın xülasəsi və kiçik təsviri olduğundan və onda İslam ideologiyasının dəyərli cəhətlərinin çoxusuna işarə vurulduğundan, Fatihə surəsi də Quran bilgilərinin dəyərli nöqtələrinin və əsas xətlərinin siyahısı olub, onun aşağıdakı mühüm göstərişlərinin xülasəsini ehtiva edir:

Aləmlər və aləmdəkilər bütöv bir vahiddir və bütünlüklə Allaha məxsusdurlar: Rəbbil-aləmin;

Hər bir şey və hər bir şəxs Allahın məhəbbət və şəfqətini görür, möminlər isə Onun xüsusi mərhəmətinə şamil olurlar: Ər-Rəhmanir-Rəhim;

İnsanın həyatı bu dünyadan sonra da davam edəcək və orada mütləq hakimiyyət Allaha məxsus olacaq: Maliki yəumid-din;

İnsan Allahdan qeyrisinin bəndəliyindən qurtulmalı, Allahın idarəsi sayəsində, insani xüsusiyyətlərlə və insaniyyət yolunda azad və ixtiyarlı şəkildə yaşamalıdır: İyyakə nəbudu:

Həyatın doğru yolunun səadət bəxş edən proqramını Allahdan istəməli və almalıdır: İhdinəs-siratəl-mustəqim;

Düşmən və dostların cəbhəsini, onların hər birinin mövqeyini və məqsədlərini tanımaq və hər bir cəbhə qarşısında öz imanına uyğun mövqe seçmək lazımdır: Siratəl-ləzinə.


Surə

Bu öyrədici və məzmunlu sitayiş bitəndən sonra Quranın tam bir surəsi oxunmalıdır.

Bu iş Quranın azad şəkildə və ürəyinin istəyi ilə seçdiyi bir hissəsini insanın zehnində canlandırır, yəni qarşısında İslam bilgilərinin başqa bir fəslini açır.

Namazda Quran oxumağın vacib edilməsi, İmam Əli İbn Musanın (ə) bir hədisdə Fəzl İbn Şazana buyurduğu kimi, onu tərk olunmaqdan və anlaşılmaz qalmaqdan çıxarıb xatirələrdə və zehinlərdə canlandırır.

Burada biz adətən namazlarda oxunan Tövhid surəsinin tərcüməsi ilə kifayətlənirik:

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم‏ - Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim.

Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə.

قُل‏ - Qul.

De! (Ey Peyğəmbər!)

Özün bil və lazımi bir söz kimi digərlərinə də çatdır ki:

هُوَ اللَّهُ أَحَد – Huvəllahu əhəd.

Allah birdir.[14]

Dinlərin təhrif olunmuş etiqadlarını tanıtdıran tanrılar kimi şəriki, rəqibi və bərabəri yoxdur. Deməli, xilqət aləmi tanrıların çəkişmə və müharibə meydanı deyil. Dünyanın bütün qanunları bir iradədən və bir qüvvədən qaynaqlanır. Buna görə yaradılış dünyasında nizam-intizam, harmoniya və uyğunluq vardır. Dünyanın qanunları, təbii dəyişiklikləri və hərəkətləri bütünlüklə bir istiqamətdə işləyir və hərəkət edir. Bu arada yalnız iradə, ixtiyar və qərar qüvvəsi verilən insan bu ümumi nizamdan boyun qaçıra, yayına və uyğunsuz bir saz kimi ayrı hava çala bilər. O həmçinin öz həyatını bu qanunlara tam uyğun şəkildə qura da bilər.

اللَّهُ الصَّمَد – Allahus-səməd.

Allah hər cəhətdən (hər şeydən və hər kəsdən) ehtiyacsızdır.

Yəni mənim qarşısında təzim və sitayiş etdiyim Allah, xəyali tanrılar kimi deyil ki, yaranması, həyatı, olmaq və yaşamaq bacarığı kiminsə köməyinə və baxıcılığına ehtiyaclı olsun. Elə tanrı insanın hörmətinə və təziminə layiq deyil. Çünki özü insan səviyyəsində, yaxud ondan da əskik bir varlıqdır. Əzəmətli və güclü varlıq olan insanın təziminə, sitayişinə və bəndəliyinə yalnız elə bir qüvvə layiqdir ki, heç bir varlığa və heç bir amilə ən kiçik ehtiyacı belə olmasın, qüdrətliliyi və əbədiliyi onun özündən qaynaqlansın.

لَمْ يَلِد – Ləm yəlid.

Doğmayıb və dünyaya övlad gətirməmişdir.

O, təhrif edilmiş dinlərin və müşrik etiqadların xəyal və xurafatlarında tanıtdırılan deyil. Məsihilərin və müşriklərin xəyali tanrısı deyil ki, övladı, yaxud övladları olsun. O hər bir şeyi və hər bir kəsi yaradan Xaliqdr, onların atası deyil. Göylərdə və yerdə yaşayanların hamısı Onun bəndələridir, övladları yox.

İnsanla Allah arasında olan bəndə və Rəbb nisbəti Allahın həqiqi bəndələrini Ondan qeyri bir şeyin və şəxsin bəndəliyindən saxlayır. Çünki iki ərbabın qulu olmaq mümkün deyil.

Allahı məxluqların mehriban atası və insanları Onun övladları güman edən, Allahla xalq arasındakı bəndə və Rəbb nisbətini insana, onun məqamına və ucalığına layiq bilməyən şəxslər əslində Allahdan qeyrisinin bəndəliyi üçün yol açmış və özləri əməldə dünyanın mürüvvətsiz ərbablarının bir çoxunun bəndəsi və aləti olmuşlar.

وَ لَمْ يُولَد – Və ləm yuləd.

Özü doğulmamışdır.

O elə bir varlıq deyil ki, bir gün olmayıb və sonra varlıq aləminə qədəm qoymuş olsun. Nə kiminsə övladıdır, nə bir düşüncənin, yaxud xəyalın övladıdır, nə bir quruluşun, təbəqənin və bəşər həyatının formalarından birinin övladıdr. O ən dəyərli və ən üstün əbədi həqiqətdir; həmişə olmuş və olacaqdır.

 

وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَد – Və ləm yəkul-ləhu kufuvən əhəd.

Onun tayı-bərabəri yoxdur.

Onu kiməsə bənzətmək olmaz; kimisə Ona bərabər tutmaq olmaz; Onun bütün varlıq aləmindən ibarət olan nüfuz və fərman dairəsini Onunla başqa bir şəxsin arasında bölmək olmaz; dünyanın bir hissəsini, yaxud insan həyatının bir sahəsini Ondan bilib, bir hssəsini başqa şəxslərə, canlı-cansız tanrılara, yaxud tanrılıq və hakimiyyət iddiasında olanlara vermək olmaz.

Bu surə adından göründüyü kimi, doğrudan da tövhid surəsidir. Bütün Quranda və yüzlərlə ayədə müxtəlif tonlarla və sözlərlə söylənmiş tövhid ideyası bu surədə qısa formada o dövrün xurafatçı və müşrik etiqadlarına hesablanmış şəkildə hər bir tanrılıq iddiasını inkar edən aydınlıqla son dəfə deyilmişdir.

Bu surə bir tərəfdən müsəlmanlara və bütün düyadakılara İslamın baxışından pərəstişə və sitayişə layiq olan Allahı tanıtdırır. Bir olmayan, dünyanın məxluqları arasında yüzlərlə və minlərlə bənzəri tapılan bir şey Rəbb və Allah olmağa layiq deyil. Özünün yaranması və yaşaması üçün başqa bir varlığın köməyinə ehtiyacı olan güclü və güc bəşərə məcburən verilə bilməz və verilməməlidir. Zəif, ehtiyaclı, yaradılmış və məhv olası tanrılar qarşısında təzim göstərən şəxs özünün insan məqamını tapdayır, özünü və insaniyyəti geriyə sürükləyir. Bu, Tövhid surəsinin təsdiq cəhətidir. O, insanın məbudu olan Allahın nişanələrini və xüsusiyyətlərini göstərir, tarixin tanrılarının gücsüz olduğunu isbat edir.

Digər tərəfdən, Allaha pərəstiş və İslamı qəbul edənlərə xəbərdarlıq edir ki, Allahın zatı və atributları barədə özünü şübhəli əqli maraqlara bulaşdırmasın. Allahı, yalançı iddiaları müqəddəs Rəbb məqamından qovan qısa sözlə çağırsınlar və yad etsinlər. Fəlsəfəbazlıqlara və zehniyyətlərə qərq olmaq əvəzinə tövhid etiqadından irəli gələn öhdəliklər barədə düşünsünlər.

İmam Əli ibn Hüseyndən (ə) nəql olunan hədisə əsasən, Allah-Taala gələcəkdə hər şeylə maraqlanan insanların olacağını bilirdi. Bu səbəbdən Tövhid surəsini və Hədid surəsinin bəzi ayələrini (ilk altı ayəsini) nazil etdi ki, Allahın zatı və atributlarını araşdırmaq üçün icazə verilən həddi müəyyənləşdirsin. Kim bu həddən artığı ilə maraqlansa, özünü həlak etmişdir.[15]

“Qul huvəllah” surəsi sanki namaz qılana belə deyir: Allah uca və ən üstün bir qüvvədir, zati olaraq ehtiyacsızdır, doğmayıb və doğulmayıb, bənzərsiz və bərabərsizdir və bu qədər kifayətdir. Allahın elm, görənlik, hikmət və digər xüsusiyyətlərinin, bilinməsinin və tanınmasının müsəlmana lazım olan, onun həyatının formalaşmasında və ruhi yüksəlişində təsirli olan qədəri Quranın digər ayələrində söylənmişdir.

Allahın zatında və Onun xüsusiyyətlərinin necəliyində bundan dərinə getmə. Daha artıq bilgini əməllə əldə edəcəksən. Zehni cəhətdən araşdırmaqla və dərinə getməklə daha çox bilgi toplamağa çalışma. Ruhun daxilində saflıq və ruhanilik yaratmaqla və tövhiddən irəli gələn əməlləri yerinə yetirməklə bilgi toplamağa çalış.

...Peyğəmbərlər, siddiqlər, Allahın doğruçu bəndələri, sadiq və arif təkallahlılar belə olmuşlar.


Dörd zikr

Rüku və səcdənin zikrinin tərcüməsinə başlamazdan öncə namazın üçüncü və dördüncü rəkətlərində ayaq üstə təkrar edilməsi lazım olan cümlələri izah edəcəyik. Bu cümlələr dörd zikrdən ibarətdir və Allahın dörd xüsusiyyətini bəyan edir:

سبحان الله (Subhanəllah) Allah pak və eyibsizdir;

و الحمد لله (Vəlhəmdu lillah) Həmd və səna Allaha məxsusdur;

و لا اله الا الله (Və la ilahə illəllah) Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur;

و الله اکبر (Vallahu əkbər) Allah ən böyükdür.

Bu dörd xüsusiyyəti bilmək tövhid haqqında düzgün və kamil təsəvvürün formalaşmasında dərin təsirə malikdir. Bu dörd xüsusiyyətin hər biri tövhid etiqadının bir cəhətini göstərir.

Bu cümlələri təkrarlamaq yalnız ona görə vacib deyil ki, insanın zehin bilgisini və məlumatını artırsın. Əslində Allahın sifətlərini və xüsusiyyətlərini bilməyin, Allah zikrini təkrar etməyin ən böyük faydası insanda hərəkət və məsuliyyət hissi yaratmaq və onu öyrəndiyi həqiqətə uyğun vəzifəyə yönəltmək olmalıdr. Ümumiyyətlə, İslam etiqadları zehindən xaricdə və real həyatda əmələ və hərəkətə səbəb olmalıdır. Çünki bu etiqadlar yalnız abstrakt və zehni cəhətlərinə görə mötəbər deyil, daha çox insanların həyatına yönəldiyindən, fərdin və cəmiyyətin həyatına və əməlinə hesablandığından İslamda mötəbər tanınırlar. Düzdür, hər bir İslam etiqadı bir həqiqəti bilməkdir, lakin İslamda yalnız o etiqadlar zəruri və lazım sayılmışdır ki, onları qəbul etməklə insan üçün öhdəlik yaransın, onun üzərinə yeni vəzifə və məsuliyyət qoyulsun.

Allahın varlığına etiqad belədir. Allahın olmasına və olmamasına editaqın hər biri müəyyən bir həyat və əməl forması vücuda gətirir. Doğrudan da Allahın varlığına editaqı olan şəxs və cəmiyyət müəyyən bir formada yaşayır, bu həqiqəti inkar edən fərd və cəmiyyət isə başqa formada.

Əgər insan onu və dünyanı iradəli, şüurlu və hikmətli bir qüvvənin yaratdığına etiqad bəsləsə, bu yaranışda bir məqsədin olmasına mütləq inanacaq, qəbul edəcək ki, o bu məqsədə çatmaqda rola malikdir və məsuliyyət daşıyır. Həmin öhdəlik və məsuliyyət hissi onu işə, fəaliyyətə, hərəkətə və ağır işləri qəbul etməyə vadar edir və o, bunların hamısını sevinc və razılıqla qarşılayır.

Ölümdən sorakı həyata, nübüvvətə, imamətə və digər bu kimi etiqadlara iman da belədir. Onların hər biri etiqadlı şəxsin üzərinə müəyyən məsuliyyət və vəzifələr qoyur, ümumi şəkildə onun həyat proqramını və ümumi gediş xəttini müəyyənləşdirir.

Əgər özünü bu ideoloji prinsiplərə etiqadlı bilənlərin real aləmdə bu etiqadlardan xəbərsiz və onlara inamsız olan şəxslərlə eyni tərzdə yaşadığı müşahidə olunursa, bu, düzgün məlumatın olmamasına, yaxud onların imanının köksüz olmasına görədir. Həssas mövqelərdə və həyatın dönüş nöqtələrində həqiqi etiqadlıların sırası məlumatsız və fürsət axtaran təqlidçilərdən ayrılır.

İndi isə bu dörd zikrin məzmununa qayıdırıq:

سبحان الله (Subhanəllah)

Allah nöqsansız və pakdır. Şəriki olmaqdan, zülmdən, məxluq olmaqdan, hikmətin və məsləhətin ziddinə bir iş görməkdən, yaranmışlarda mövcud olan bütün nöqsanlardan, çatışmazlıqlardan, çirkinliklərdən, məxluq və mümkün varlıq olmanın nəticəsi olan bütün xüsusiyyətlərdən uzaqdır.

Namaz qılan bu cümləni deyərək və Allahın bu xüsusiyyətini yada salaraq hansı varlığın və sitayişə layiq olan hansı zatın qarşısında təzim göstərdiyini anlayır və xatırlayır. O, mütləq gözəllik və kamillik qarşısında təzim və təvazökarlıq etdiyini hiss edir. Kimsə mütləq paklıq, yaxşılıq və gözəlliyə hörmət bildirdiyinə görə həqarət hissi keçirərmi?!

İslamın namazı belə bir şeydir; gözəllik və kamilliyin tükənməz okeanı qarşısında təvazökarlıq və təzimdir, insanı başıaşağı edən, onun insanlıq məqamını və başucalığını azaldan bir təzim deyil, onu təhqir və xar edən sitayiş deyil. Məgər insan gözəlliyi və kamalı dərk edən və axtaran varliq deyil?! Deməli, mütləq kamal qarşısında torpağa düşməsi və ona malik olan varlığa bütün vücudu ilə pərəstiş və sitayiş etməsi təbiidir. Bu pərəstiş və sitayiş onu kamal, yaxşılıq və gözəllik yoluna çəkir, hərəkətini bu istiqamətə və bu səmtə yönəldir.

İslamın namazını və ibadətini insanın xarlığına, sınmasına və başıaşağı olmasına səbəb bilən, onu maddi qüvvələrin sitayişi ilə müqayisə edən şəxslər bu zərif məqamı görməmiş və bilməmişlər ki, yaxşılığa və paklığa sitayiş və təzim etməyin özü yaxşılığın və paklığın ən güclü səbəblərindəndir.

Bu, Allahın paklığını yada salan "Subhanəllah" zikrinin bizə öyrətdiyi məsələdir.

و الحمد لله (Vəlhəmdu lillah)

Bəşər öz həyatının məşəqqətli tarixi boyu həmişə müxtəlif imkanlara görə, kiçik və böyük imtiyazlar almağa görə, bir neçə gün artıq yaşamaq və hətta çoxusunun çörək yeyib ölməməyə görə yaranışda onunla bərabər olan, əsl mahiyyətinin ondan heç bir artığı və üstünlüyü olmayan şəxslər qarşısında sitayiş və səna söyləmiş, öz cismini və canını nemət sahiblərinə təslim etmişdir, nemətin onu yeyənlərə aid olduğunu düşündüyünə görə onların köləliyini qəbul etmişdir; cisim köləliyini, yaxud ruh və düçüncə köləliyini.

Bütün təşəkkürlərin və sitayişlərin Allaha məxsus olduğunu yada salmaq nemətlərin də Allah tərəfindən olduğunu xatırladır. Deməli, əslində heç kim bir şeyə malik deyil ki, o yolla kimisə öz əsiri, itaətkarı və qulu edə bilsin, buna haqqı çatsın. Zəif ruhlara, sehrlənmiş ürəklərə və nemətə məftun olan gözlərə də öyrədir ki, dövlətlilərin və dünya ərbablarının dəyərsiz mərhəmətini və bəxşişini saya saymasınlar, onlardan bilməsinlər, onların qarşısında köləliyə razı olmasınlar, ondan məhrum olmağa dözməsinlər, ona malik olanı və mənimsəyini qəsb edən və təcavüzkar bilsinlər.

و لا اله الا الله (Və la ilahə illəllah)

Bu, İslamın şüarı, bu məktəbin dünyagörüşü və ideologiyasının tam təsviridir. Bu şüarda bir inkar və bir təsdiq var.

Əvvəlcə bütün tağut və qeyri-ilahi qüvvələri inkar edir, özünü hər bir şeytan qüvəssinin boyunduruğundan xilas edir, onu hər hansı bir şəkildə hər hansı bir yola sürükləyən hər bir əli kəsir. Allahdan başqa hər bir gücü, ilahi quruluşdan başqa hər bir quruluşu, Allahın bəyəndiyi məqsədlərdən başqa hər bir məqsədi kənara tullayır və bu möhtəşəm inkarla özünü bütün xarlıqlardan, rəzilliklərdən, əsarətlərdən və boyunduruqlardan azad edir. Sonra Allahın fərmanını və iradəsini – dərk və icra edilməsinin yalnız ilahi bir quruluş formasında, yəni həqiqi mənada bir İslam cəmiyyətində mümkün olduğu formada öz vücuduna hakim, başqa heç bir bəndəliklə uyğun olmayan Allah bəndəliyini qəbul edir.

Allah bəndəliyi – yəni həyatı Allahın hikmətli fərmanına uyğunlaşdırmaq, əsas xətləri Allahın əmrinə əsasən təsvir olunmuş ilahi quruluşda yaşamaq, yaxud var gücü və bütün imkanları ilə belə bir quruluş, belə bir düzən yaratmağa çalışmaq.

Bəşər təfəkkürü üzərində qurulmuş digər quruluşlar cəhalətdən, səhv düşüncədən və bəzən qərəzlərdən uzaq olmadığına görə, bəşəri uğurlu edib, onu ideal insan kamalına çatdıra bilməz.

Allahın hikmətindən və rəhmətindən qaynaqlandığına, insan ehtiyacları haqda məlumatlarla tanışlığına və bu ehtiyacları təmin edən proqramlara malik olduğuna görə, yalnız ilahi cəmiyyət və ilahi quruluş adı insan olan bu varlığın inkişafı üçün köməkçi və münasib mühit ola bilər.

Biz digər quruluşların düşməni deyilik, onlara ürək yandırırıq. Bu, peyğəmbərlərin sözüdür. Allahın peyğəmbərləri bəşərin qayğıkeş atalarıdır. Bəşərin yaşamalı olduğu evləri quranlara, onların layihəsini hazırlayanlara, yəni ictimai quruluşların banilərinə və müəlliflərinə öyrədir və nəsihət verir ki, bəşər ilahi və tövhid quruluşundan başqa bir yolla uğur əldə etməyib və etməyəcək. Tarix sübuta yetirmişdir, biz də qeyri-ilahi quruluşlarda insaniyyətin nə çəkdiyini, insanların necə insan formasından çıxdığını və hansı vəziyyətə düşdüyünü görmüşük və görürük.

و الله اکبر (Vallahu əkbər)

Bu inkarlardan sonra hələ cahiliyyətin reallıqları ilə əlbəyaxa olan adi bir insan qürbət və qorxu hissi keçirir, özünü yalqız görür. O bir tərəfdən öz baxışı ilə bu ana qədər möhkəm bildiyi bünövrələrin uçmaq halında olduğunu müşahidə edir, amma digər tərəfdən cahiliyyət bir dağ kimi əzəməti ilə özünü ona göstərir, gözünü qamaşdırmağa çalışır, onun inkar etdikləri öz varlıqlarını onun gözü qarşısına çıxarır, onu vahiməyə salırlar. Elə həmin anda da deyir: Allah hər şeydən və hər bir kəsdən, bütün qüvvələrdən, onların gücündən və vəsfə sığan hər bir şeydan daha böyükdür. İstər təbiətdə, istər tarixdə dünyanın yaradılış qanunlarının müəllifi Odur. Deməli, bu qanunlarla uyğunluğun nəticəsi olan son qələbə yalnız Onun fərmanına boyun əyməklə əldə edilir. Bəşəriyyətin tarixi çəkişməsində Onun bəndələri və əmrinə tabe olanlar yeganə qaliblər olacaqlar.

Həzrət Məhəmməd (s) bu həqiqəti yaxşı bilirdi. Bütün vücudu ilə ona imanı vardı, onu duyurdu. Buna görə təkbaşına Məkkənin bütün azğınları və hətta bütün dünya qarşısında dayandı. Onun səviyyəsində olan dəyərli bir insandan gözlənildiyi kimi, elə möhkəm dayandı ki, bəşərin azğın karvanını tağut güclərin rüsvayçı ardıcıllığından xilas edib, təkamülə sarı gedən fitrət yoluna çıxardı.

Bəşərin yalançı gücləri qarşısında özünü kiçik, zəif və iradəsiz görən bir şəxs ən üstün güclünün Allah olduğunu anlasa və bilsə, qəlbi dinclik və aramlıq tapar, daxilində görünməmiş bir qüvvə şölə saçar, və bu onu ən üstün, ən güclü edər.

Namazın üçüncü və dördüncü rəkətlərində ayaq üstə təkrar olunan dörd cümlənin qısa məzmunu bu idi.


Rüku

Namaz qılan qiraətdən[16] sonra rükuya gedir, yəni Allahın – yaxşı və əzəmətli xislətlərin üfüqündə, insan düşüncəsinin fövqündə duran varlığa təzim məqsədilə baş əyir.



Geri   İrəli
Go to TOP