A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: NAMAZ (Ayətullah Seyid Əli Xamenei)
Müəllif: Ayətullahul-üzma Seyyid Əli Hüseyni Xamenei
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
  İrəli


Namaz

Müəllif: Ayətullah Xamenei

Mütərcim: İbrahim Mirzə


وَ الَّذينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحين‏

"Kitabdan (möhkəm) yapışanlar və namaz qılanlar (bilsinlər ki,) biz əməlisalehlərin mükafatını zay etmirik!"

Əraf surəsi, ayə 170.


Giriş

Namaz və ibadət insanla Allah, məxluqla Xaliq arasında səmimi bir rabitədir. Namaz iztirablı, yorğun və bezikmiş ürəklərin təsəllisi, dincliyi, daxili saflıq və psixoloji rahatlıqdır. Namaz hərəkətin, səfərbərliyin və hazırlığın səmimi, qərəz və hiylədən uzaq əhdidir, hər bir çirkinliyi və pisliyi inkar ermək, hər bir yaxşılığa və gözəlliyə can atmaqdır. Namaz özünü yenidən dərk və sonra islah etmək üçün bir proqramdır. Qısası, namaz bütün yaxşılıqların mənbəyi və müəllifi olan Allahla daimi rabitə və mərhəmət diləyidir.

Nə üçün namazı vaciblərin ən üstünü və ən əhəmiyyətlisi saymışlar?

Nə üçün namazı dinin sütunu və əsası adlandırmışlar?

Nə üçün namazsız heç bir əməl qəbul olunmur?

Məgər namazda hansı qeyri-adi xüsusiyyət vardır?

Namazı müxtəlif cəhətlərdən araşdırmaq, dəyərləndirmək olar. Öncə İslam dünyagörüşündə əsas məsələlərdən olan insan yaranışının məqsədi mövzusuna bir qədər toxunmaq lazımdır.

İnsanın məxluq olmasına, onun qüdrətli və hikmətli bir qüvvə tərəfindən yaradılmasına etiqad zəruri olaraq onun yaranışında, var olmasında məqsədin olması deməkdir. Bu məqsədi “mənzil başına çatmaq üçün yol getmək” adlandıra bilərik: dəqiq xəritəyə uyğun və müəyyən vasitələrlə yol getmək, nəhayət, nəzərdə tutulan mənzil başına çatmaq. Bunun üçün həmin yerə çatan yolu tanımaq, təyin etmək və vəd verilmiş nəticəyə çatmaq üçün məqsədi daim diqqətdə saxlamaq lazımdır. Yola qədəm qoyan şəxs birbaşa hərəkət etməli, məqsədi həmişə yadda saxlamalı, çaşdırcı yollar, əbəs hərəkətlər onu gecikdirməməli, hərəkəti davam etdirmək və düzgün istiqaməti qorumaqdan ötrü onun üçün təyin edilmiş bələdçinin - Peyğəmbərin (s) sözündən çıxmamalıdır.

Bu məqsəd insanın sonsuz təkamülü və inkişafı, Allaha qayıdış, insanın yaxşı xislətlərinin, enerjilərinin və gizli istedadlarının aşkara çıxması, özünün, dünyanın və bəşəriyyətin xeyri üçün işlədilməsidir.

Deməli, insan Allahı tanımalı və onun inkişafı üçün göstərdiyi yolu öndə tutub gecikmədən və zəiflik göstərmədən hərəkət etməlidir.

Məqsədə yaxınlaşdıran işlər görmək, faydasız, yaxud zərərli işləri tərk etmək insanın həyatına məna verir, onu həyatının fəlsəfəsi yolunda irəliyə aparır. Əks təqdirdə, həyat nəticəsiz və məzmunsuz olar.

Başqa sözlə desək, həyat bir sinif və laboratoriyadır. Orada gözəl və ideal nəticə əldə etmək üçün dünyanı xəlq edən, ona həyat bəxş edən Allahın yaratdığı qanun və formullara uyğun işləmək lazımdır. Allahın sünnəsi və yaranışın qaydaları adlanan bu qanunları tanımaq, öz həyatını ona uyğunlaşdırmaq lazımdır. Buna görə, özünü tanımaq, öz ehtiyat və ehtiyaclarını müəyyən etmək də lazımdır. İnsanın üzərinə düşən böyük məsuliyyət və vəzifə budur. Bu elə bir vəzifədir ki, insan yalnız onu yerinə yetirdikdə ayıq və uğurlu hərəkətə qadir olar. Onsuz ya hərəkət edə bilməz, ya da məlumatsız və təbii ki, uğursuz olar.

Din məqsədi, istiqaməti, yolu və vasitəni təyin edib göstərməklə yanaşı, yolu qət etmək üçün lazım olan azuqəni və qüvvəni də insana bəxş edir. Bu yolun yolçularının xurcununda olan ən mühüm azuqə Allahı yad etməkdir.

Bu pərvazın güclü qanadları olan İstək, Ümid və Etimad Allahı yad etməyin nəticəsi və məhsuludur.

Allahı yad etmək bir tərəfdən Ona - yəni tükənməz yaxşılığa və kamala qovuşmaqdan ibarət olan məqsədi həmişə diqqətdə saxlayır, istiqamətin itməsinə mane olur, yolçunu yol və vasitəyə qarşı həssas və sayıq edir, digər tərəfdən ona ürək, həvəs və arxayınlıq bəxş edir, onu ruhdan düşməkdən və mənfi halların baş qarışdıran, yaxud təhlükəli aldatmalarından qoruyur.

İslam cəmiyyəti və hər bir müsəlman yalnız Allahı unutmayacağı təqdirdə İslamın təqdim etdiyi və bütün peyğəmbərlərin çağırdığı yolda möhkəm, dayanmadan, yaxud qayıtmadan addım ata bilər. Bu səbəbdən din müxtəlif vasitələrlə Allahın xatirəsini həmişə dindarların qəlbində yaşatmağa çalışır.

Allahın xatirəsi ilə dolu olan və insanı bütünlüklə Allahın zikrinə qərq edən, onu ayıq saxlayan və özünə gətirən, Allah yolçularını bir əlamət kimi düzgün xətt üzərində saxlayıb, karıxmaqdan və azmaqdan qoruyan, insanın həyatındakı qəflət anına mane olan əməllərdən biri namazdır.

İnsan onu əhatə edən qayğılar arasında nadir hallarda həyatın məqsədi, anların, saatların və günlərin keçməsi barədə düşünə bilir. Çoxlu gündüzlər gecə olur, növbəti günlər başlayır, həftələr və aylar ötür, lakin insan onların əvvəlinə və sonuna diqqət yetirmir, həyatın ötdüyünü, onun mənasını, yaxud puçluğunu hiss eləmir.

Namaz günün müxtəlif saatlarında bir oyanış zəngi və xatırlatmadır: insana proqram verir, ondan öhdəlik istəyir, gündüzünə-gecəsinə məna verir, ötən anların hesabını sorur, insanın başının qarışdığı, zamanın ötməsindən və ömrün bitməsindən xəbərsiz olduğu zaman onu çağırır, bir günün ötməsini və bir günün başlanmasını ona başa salır. Namaz deyir ki, fəaliyyət göstərməlisən, öhdənə daha böyük məsuliyyət götürməlisən, daha mühüm iş görməlisən, çünki əməl imkanı verilən ömrün bir hissəsi başa çatdı. Daha artıq çalışmaq və daha çox inkişaf etmək lazımdır, çünki məqsəd böyükdür. Fürsət bitmədən ona nail olmaq lazımdır.

Digər tərəfdən:

Maddi problemlərin təzyiqi altında məqsədi və istiqaməti unutmaq təbii bir məsələdir. Başqa bir tərəfdən, məqsədə çatmaq üçün insanın götürdüyü bütün öhdəlikləri hər gün vərəqləmək təxminən imkansız, peşəsi bundan ibarət olan şəxsdən eşitmək isə daha imkansızdır. Bundan əlavə, İslamın həyat və səadət bəxş edən bu məktəbinin və bütün istəklərinin ideallarını gün ərzində araşdırmaq üçün kifayət qədər zaman əsla mövcud deyil və belə bir fürsət heç vaxt yaranmır.

Namaz bu məktəbin prinsiplərinin xülasəsini özündə ehtiva edir, düşünülmüş və nizamlı sözləri və hərəkətləri ilə İslamın simvolunu təşkil edir. Biz namazı ölkələrin himninə bənzədə bilərik; məna və yönəltmədəki fərqlə.

Bir ölkə öz prinsip və ideallarını xalqın beynində möhkəmlətmək, onları bu təfəkkür tərzi əsasında bərkitmək üçün onun qəbul etdiyi həyat formasının, ideallarının və məqsədlərinin xülasəsi olan himnini təkrarlamağı və söyləməyi vacib sayır. Onun təkrarı insanların bu fikir tərzində qalmalarına, bu ölkənin ardıcılları və o məqsədlərin izləyicləri olduqlarını bilmələrinə səbəb olur. Çünki ölkələrinin prinsip və məqsədlərini unutmaq yolu dəyişdirmək və ondan yayınmaq deməkdir. Bu təkrarlar onları bu cəbhədə işləmək və xidmət göstərmək üçün hazırlayır, yetişdirir, xəritə və yolları onlara öyrədir, məsuliyyət və vəzifələri tanıtdırır, prinsipləri onların beynində canlandırır, vəzifəni müəyyən edir, sonra isə hərəkət etmək üçün onlara qorxmazlıq və cəsarət bəxş edir, fəaliyyətə hazırlayır.

Namaz İslam prinsiplərinin xülasəsi, müsəlmanlıq yolunun işığı, məsuliyyət, vəzifə, yol və nəticələrin göstəricisidir.

Günün əvvəlində, günorta və axşam vaxtı müsəlmanı çağırmaq, prinsipləri, yolu, məqsədi və nəticəni öz dili ilə ona anlatmaq və onu mənəvi güclə işə vadar etmək - namaz budur. Bu, mömini addım-addım və pillə-pillə kamil iman və əməl zirvəsinə yaxınlaşdırır, onu qiymətli və müsəlman qüvvə kimi yetişdirir. Bəli, "namaz möminin nərdivanıdır".[1]

İnsanın qarşısında uzun və çətin bir yol vardır. Bu yol onu həqiqi səadətə və qurtuluşa aparır. Getmək və ona çatmaq insanın yaradılmasının məqsədidir. Lakin insanın qarşısında qoyulan təkcə bu yol deyil, onun əsas yolu üzərində cığırlar, yayındırıcı yol və təhlükəli şoselər çoxdur. Onlar bəzən o qədər aldadıcı olur ki, əsas yolçunu çaşdırır və səhvə salır.

Belə tərəddüdlərdən xilas olmaq üçün son məqsədə - yəni Allaha sarı gedən düzgün və davamlı istiqaməti qorumaq və yolun xəritəsini əldə etmək lazımdır. Namaz Allaha daim yadda saxlamaqdan, eləcə də əsas yolun ümumi xəritəsindən başqa bir şey deyil. Çünki möminin Allahla və İslam təfəkkürünün namazın sözlərində qeyd olunan xülasəsi ilə daimi ünsiyyətini təmin edir.

Beləliklə namazın hansı səbəbdən beş zamana bölünməsi və nə qədər əhəmiyyətə malik olması aşkara çıxır. Bu, cismin qidasının günün müxtəlif vaxtlarına bölünməsi kimidir.

Namazın özündə İslamın məqsədlərinin xülasəsini ehtiva etməsindən, namazda vacib bir əməl olan Quran oxunuşunun namaz qılanı Quranın bəzi məzmunları ilə tanış etməsindən və onu Quran məfhumları üzərində düşünməyə, Quranla fikir əlaqəsinə alışdırmasından[2] əlavə, onda olan hərəkətlərin məcmusu ilə İslamın kiçikmiqyaslı bir simvolu və əlamətidir.

İslam cəmiyyətdə insanların bədənini, düşüncəsini və ruhunu işə cəlb edir, bunların hər üçünü onların xoşbəxtliyi üçün işlədir. Bir fərdin əməlində olan namaz da eynilə belədir. Çünki namaz halında bədən, düşüncə və ruhun hər üçü işləyir və fəaliyyət göstərir.

Bədən - Əlin, ayağın və dilin hərəkətləri, əyilmək, oturmaq və torpağa düşmək;

Düşüncə - Ümumi məqsəd və vasitələrə işarə vuran, İslamın təfəkkür və baxış tərzini qısa şəkildə başdan-ayağa təkrarlamaqdan ibarət olan namazın məzmunları və sözləri barədə düşünmək;

Ruh – Allahı yad etmək, mənəviyyatla və pak ruhla pərvaz etmək, ürəyi veyillikdən və avaralıqdan saxlamaq, canda Allah qorxusunun və Ona təzimin toxumunu yetişdirmək.

Deyiblər ki, hər bir məzhəbin namazı o məzhəbin xülasəsidir. İslamın namazı da eynilə belədir. Ruhu və cismi, maddəni və mənanı, dünyanı və axirəti sözdə, məzmunda və hərəkətlərdə bir yerə toplamaq İslam namazının xüsusiyyətlərindəndir.

Müsəlman kamil bir namaz qılmaqla özünün bütün enerjisini öz inkişafı yolunda işlədir, bunun üçün eyni zamanda fiziki, psixoloji və düşüncə imkanlarından istifadə edir.

Namaz qılan insan məhz bütün qüvvəsi ilə Allah yolunun yolçusu olduğuna görə özündə və ətrafında olan şər, fəsad və süqut amillərini təsirsiz edir. Quranın bir neçə ayəsində namazı bərpa etmək dindarlığın əlamətlərindən biri sayılmış və çoxlu ayələrdə bunun üzərində xüsusi təkid göstərilmişdir.

Belə nəzərə çarpır ki, namazı bərpa etmək namaz qılmaqdan daha geniş bir işdir. Yəni təkcə fərdin özünün namaz qılması demək deyil, həm də namazın istiqamətinə, onun dəvət etdiyi istiqamətə doğru yola çıxmalı, digərlərini də o yola çıxarmalıdır. Namazı bərpa etmək, güman ki, insanın lazımi səyi göstərib özünün və digərlərinin ətraf mühitini namaz qılan, yəni Allahı axtaran və Allaha pərəstiş edən mühit etməsi, hamını namaz xəttində və istiqamətində yola çıxarmasıdır.

Deməli, mömin şəxs, yaxud mömin cəmiyyət namazı bərpa etməklə özündə və ətraf mühitində günahın və fəsadın kökünü qurudur, günah hissini, onun daxili və xarici səbəblərini, yəni nəfsi və günahın ictimai amillərini zərərsizləşdirir. Şübhəsiz, namaz fərdi və cəmiyyəti pis və xoşagəlməz işlərdən saxlayır.[3]

Həyatın keşməkeşli mübarizə səhnəsində şeytan qüvvələrinin bütün imkanları ilə hər yerdə və hər bir şəxsdə yaxşılıq hissini yox etməyə çalışdığı yerdə, hücuma məruz qalan ilk qala insanların əzm və iradəsidir. Çünki bu möhkəm hasarı götürməklə, insan şəxsiyyətinin qalasını - zati dəyərlərinin, qiymətli elm və bilgi sərvətlərinin xəzinəsini zəbt və talan etmək mümkündür. Zaman və tarix üçün yeni sözü və proqramı olanlar bu hücuma hamıdan artıq məruz qalır, bu polad qalanın – məğlubedilməz iradə qalasının qorunmasına hamıdan artıq ehtiyaclıdırlar.

Allah zikrini təlqin və təkrar etməklə azması mümkün olan məhdud bəşəri Hüdudsuz və Hakim Allaha bağlayan, Ona söykəyən, dünyanın idarəçisinə birləşdirməklə ona hüdudsuz və tükənməz qüvvə bəxş edən İslam namazı, insan zəifliyinin ən yaxşı müalicəsi, əzm və iradənin ən təsirli dərmanı sayılmalıdır.

İslamın möhtəşəm inkişafı ərəfəsində, hər yeri bürüyən cahiliyyətə qarşı öz üzərində ağır vəzifə və məsuliyyət hiss edən əziz Peyğəmbərə (s) gecə yarısının namazı və zikri fərman verildi:

يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّل‏ قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلا إِنَّا سَنُلْقي‏ عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقيلا[4]

Ey (libasına) örtünüb bürünən (Peyğəmbər)! Gecəni – az bir hissəsi istisna olmaqla – qalxıb (namaz qıl)! (Gecənin) yarısına qədər, yaxud bir qədər ondan az, və ya bir qədər ondan çox! Həm də (gecə ibadət etdiyin zaman) aramla (ağır-ağır) Quran oxu! Həqiqətən, Biz sənə ağır bir kəlam vəhy edəcəyik.

 

İndi namazın məzmununu araşdırmağa başlayırıq. Bu araşdırmada izahlı tərcümə səviyyəsindən dərinə getməməyə, təlim baxımından namazın məqsədinə bir addım yaxınlaşmağa çalışacağıq.

Namaz Allahın adı ilə başlayır - Onun əzəmətini, böyüklüyünü və insanın düşüncə zirvəsinin fövqündə durduğunu xatırlatmaqla:

Allahu Əkbər

الله اکبر  

Allah böyükdür!

Namaz qılan bu cümlə ilə öz ibadətinə başlayır və möhtəşəm bir əməl üçün təntənə dolu bir başlanğıc yaradır.

Allahu Əkbər – Allah böyükdür; vəsfə sığandan daha böyükdür; tarixin tanrıları ilə müqayisə olunmaqdan daha böyükdür; insanın qorxması, yaxud tamahlanması mümkün olan bütün güclərdən və bütün əlamətlərdən daha böyükdür; Onun yaranış qanunlarını poza bilən şəxsdən daha böyükdür.

Allahın bəndəsi bu qanunları tanısa və onlara diqqət yetirib öz fəaliyyət yolunu və istiqamətini seçsə, Allahın böyüklüyünü xatırlamaqdan böyük güc alıb, çox ümidvar olacaq, tam şəkildə hiss edəcək ki, səyi uğurlu və nəticəli, işi yaxşıdır. O öz gələcəyinə və yoluna nikbin olacaq və ümidlə baxacaq.

Bu cümləni dedikdən sonra namaz qılan əməli surətdə namaz halına daxil olur. Gərək ayaq üstə Həmd surəsini və ondan sonra Quranın bir surəsini axıracan oxusun.


Həmd surəsi

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم‏ - Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim.

Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə.

Ümumi mərhəmətə malik olan və daim mərhəmət bəxş edən Allahın adı ilə.

Bu cümlə Quranın bütün surələrinin, namazın və bir müsəlmanın bütün iş və fəaliyyətlərinin başlanğıcıdır. Yəni bütün işlər yalnız Allahın adı ilə başlaya bilər. İnsanın hər bir işi - həyatının və həyatda olmasının bütün cəhətləri Allahın adı ilə başlaya bilər. Müsəlman gününü Allahın adı ilə başlayır və gündəlik fəaliyyətinə Onun adı ilə son qoyur. Onun zikri ilə yatağa girir və Ondan kömək diləməklə yataqdan qalxıb gündəlik fəaliyyətinə başlayır. Və nəhayət, Onun adı, Onun xatirəsi ilə dünyaya göz yumur və əbədi evə yollanır.

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمين‏ - Əlhəmdu lillahi Rəbbil-aləmin.

Həmd və səna aləmlərin və aləmdəkilərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur.

Bütün sitayiş və təşəkkürlər Ona məxsusdur. Çünki bütün əzəmətlər Onun və bütün mərhəmətlər Ondandır. O bütün bəyənilmiş xislətlərin sahibidir. Bütün yaxşılıqlar və yaxşı işlər Onun varlığından qaynaqlanır. Deməli, Ona sitayiş etmək yaxşılıqlara və yaxşı işlərə sitayiş etməkdir, yaxşı niyyətlə göstərilən bütün fəaliyyətlərə istiqamət verəndir.

Kim özündə təqdirəlayiq xüsusiyyət və rəftar görürsə, onu Allahın mərhəmət və lütfündən bilməlidir. Çünki insanda yaxşılıq amillərini işlətmiş, onun təbiətini yaxşılığa və dəyərə hazırlıqlı, axtarışlı və meylli etmiş, ona yaxşı olmaq və yaxşılıq etmək yolunda başqa bir vasitə olan qərar qüvvəsi bağışlamışdır.

Bu baxış xudbinlik və xudpəsəndlik yolunu bağlayır. Həmçinin insan vücudunda olan yaxşı xislətlərin və yaxşılıqetmə bacarıqlarının istifadəsiz qalmasının, yaxud əbəs yerə sərf olunmasının qarşısını alır.

 “Rəbbil-aləmin” (aləmlərin və aləmdəkilərin Rəbbi və idarəçisi) ifadəsində həm digər aləmlərin və dünyaların varlığı, həm də bunların hamısının bir-birilə qohumluğu və bağlılığı hiss olunur. Namaz qılan dərk edir ki, onun dar və məhdud mənzərəsinin, öz həyatı üçün fərz etdiyi bu hasarın arxasında başqa aləmlər və dünyalar var. Onun Allahı bu əzəmətli aləmlərin hamısının sahibidir. Bu hiss onda olan dar baxışları və yaxıngörmələri yox edir, ona hərəkət cəsarəti və hissi bəxş edir, Allaha bəndə olmaqdan dolayı qürur hissi yaradır, Allah bəndəliyini ona çox əzəmətli və möhtəşəm göstərir.

Digər tərəfdən görür ki, bütün varlıqlar – insanlar, heyvanlar, bitkilər, cansız əşyalar, varlığın saysız-hesabsız səmaları və aləmləri Allahın bəndələridir. Onların hamısının Rəbbi, idarə edəni və Pərvərdigarı Odur. Dərk edir ki, Allahı yalnız onun irqinin, xalqının, yaxud insanların tanrısı deyil, xırda qarışqanın, zəif otun da Allahıdır, səmaların, kəhkəşanların və ulduzların da Rəbbidir. Bu həqiqəti dərk edərək yalqız olmadığını hiss edir. Dünyanın bütün zərrələri, bütün xırda və iri varlıqları ilə qohum olduğunu, bütün insanlarla rabitədə olduğunu anlayır. Hamı qardaş və Ona sarı yolçulardır. Bu böyük karvan bütünlüklə bir məqsədə sarı hərəkət edir.

Bu rabitə və bağlılıq onu bütün yaranmışlara qarşı vəzifəli və öhdəçi edir; insanlara qarşı hidayət və kömək öhdəliyi, digər varlıqlara qarşı tanımaq, düzgün məqsədlə və yaranışın məqsədlərinə uyğun yolda işlətmək öhdəliyi.

الرَّحْمنِ الرَّحيم‏ - Ər-Rəhmanir-Rəhim.

Rəhman və Rəhim Allah

Onun ümumi rəhməti yaradıcı qüvvələr, həyat bəxş edən qanunlar və davamlı enerjilər formasında bütün məxluqları əhatə edir. Hər bir şey və hər bir şəxs ölüm anına və yox olana qədər bu rəhmətdən bəhrələnir (bu, Rəhman sifətidir). Digər tərəfdən, xüsusi rəhməti, hidayət və lütf rəhməti, mükafat və şəfqət rəhməti layiqli bəndələrə və saleh insanlara şamil olur. Bu növdən olan rəhmət bu dəyərli və şərafətli varlıqların vücudunda ölümə qədər, ölümdən sonra qiyamətə və insanın son mənzilinə qədər aydın bir xətt kimi onlarladır (bu, Rəhim sifətidir). Deməli, Allah ümumi və müvəqqəti rəhmət, bir də həmişəlik və xüsusi rəhmət bəxş edəndir.

Quranın girişində, namazın və hər surənin əvvəlində Rəbbin rəhmət xüsusiyyətini yad etmək göstərir ki, lütf və mərhəməti yaranış və varlıq aləmində Onun ən bariz atributudur. İnadkarlara, fəsad törədənlərə məxsus olan qəzəbinin və əzabının əksinə olaraq, Onun rəhməti hamıya şamil olur və hər yeri əhatə edir.[5]

مالِكِ يَوْمِ الدِّين‏ - Maliki yəumid-din.

Cəza gününün maliki və ixtiyar sahibi olan Allah

Cəza günü son gün və aqibətdir. Hamı aqibət üçün çalışır. Allahsız materialist də, Allaha pərəstiş edən insan da aqibət və nəticə yolunda hərəkət etmək baxımından eynidirlər. Fərq bundadır ki, hər biri aqibəti bir cür dərk edir.

Materialistin aqibəti bir saat, bir gün və bir neçə il sonra, qocalıq və yaşlılıq zamanıdır. Allaha pərəstiş edənin baxışı isə geniş və nəzər dairəsi bundan böyükdür. Onun nəzərində dünya məhdud, bağlı və hasarlı deyil. Onun dünyası geniş, gələcəyi hüdudsuzdur. Bu, tükənməz ümidə və yorulmaz fəaliyyətə səbəb olur. Ölümü ümidin kəsilməsinə səbəb bilməyən, ölməklə mükafatı və işin nəticəsini gözləməyi əldən verməyən şəxs əvvəldəki həvəs və fəallıqla özünün Allah bəyənən əməlini və işini həyatının son anına qədər davam etdirə bilər. Qiyamət və cəza günündə malikin və ixtiyar sahibinin Allah olduğunu xatırlamaq, namaz qılana düzgün istiqamətlənmək bacarığı bəxş edir, onun əməl və fəaliyyətlərinə ilahi istiqamət verir, həyatı və həyatda olmasının bütün cəhətləri Allah üçün və Allah yolunda olur. Onun hər bir şeyi və hər bir işi bəşəriyyətin təkamülü və yüksəlişi yolunda işlədilir. Bu, Allahın bəyəndiyi yeganə yoldur. Digər tərəfdən, əbəs gümanlara və əsassız ümidlərə arxalanmağı ondan alır, onda əmələ həqiqi ümidi gücləndirir. Əgər bu yolda gedişlər, səhv və azdırıcı quruluşlar zəif və fürsət axtaran şəxslərə cəfəngiyatla, riya, yalan və hoqqabazlıqla özlərinə şərait qurmalarına, əməlsiz və işsiz mükafat almalarına icazə vermişsə də, tam ixtiyar sahibinin və bütün işlərin başında duranın elmli və ədalətli Allah olduğu o biri aləmdə hoqqabazlıq və hiylə mümkün deyil və heç kəs üçün əməlsiz bəhrələnmək və mükafat almaq imkanı yaranmayacaq.

Burada Həmd surəsinin birinci yarısı – aləmlərin və aləmdəkilərin Rəbbinin sitayişini və Allahın bəzi mühüm sifətlərini ehtiva edən hissəsi bitdi. Bəndəlik bildirməkdən və hidayət istəməkdən ibarət olan ikinci yarısı İslamın ideologiyasının bəzi mühüm xətlərinə səlis işarələr vurur.

إِيَّاكَ نَعْبُد  - İyyakə nəbudu.

Yalnız Sənə ibadət edirik.

Yəni bizim bütün vücudumuz, bütün fiziki, ruhi və düşüncə imkanlarımız Allahın ixtiyarında, Onun fərmanı altında və Onun üçündür.

Namaz qılan bu cümlə ilə öz əl-qolundan və boynundan Allahdan qeyrisinin bəndəlik kəməndini açır, allahlıq iddialarını rədd edir; tarix boyu həmişə cəmiyyətlərin təbəqə bölgüsünə səbəb olan və bəşərin əksəriyyətini bəndəlik və məzlumluq zəncirində əsir saxlayan tanrılıq iddialarını inkar edir; özünü və Allaha inananların hamısını Allahdan qeyri hər bir kəsin və ilahi quruluşdan başqa hər bir quruluşun itaət və fərman sərhədindən üstün tutur; qısası, Allahın bəndəliyini qəbul etməklə bəndələrin bəndəliyindən uzaqlaşır və bu yolla özünü həqiqi təkallahlıların sırasına qoşur.

İbadətin yalnız Allah qarşısında və Allah üçün olmasını qəbul və etiraf etmək İslamın və ilahi ayinlərin ən mühüm ideoloji və praktiki prinsiplərindən biridir. Buna Allahın inhisarlı allahlığı deyilir. Yəni tanrı (məbud) olmağa layiq olan yalnız Allahdır, Allahdan başqa heç kəs ibadət olunmamalıdır.

Bu həqiqəti düzgün anlamayan, bu barədə yanlış və məhdud təsəvvürü olan və bu üzdən bilmədən Allahdan başqasının bəndəliyinə uğrayan şəxslər həmişə olmuşdur. Bunlar düşünmüşlər ki, Allahın ibadəti yalnız Onu müqəddəs saymaq və Ona pərəstiş etməkdir və yalnız Allah dərgahına namaz qılıb ibadət etdiklərindən, Allahdan qeyrisinə ibadət etmədiklərinə əmin olmuşlar.

Quran və hədis terminologiyasında ibadətin geniş mənasını anlamaq bu gümanın əsassız olduğunu ortaya qoyur. Quran və hədis terminologiyasında ibadət sözünün mənası budur: Hər hansı məqam və qüvvə tərəfindən insana göstərilən və məcbur edilən fərmanın, qanunun və quruluşun qarşısında mütləq itaət və təslimçilik - istər bu təslimçilik və itaət müqəddəs saymaq və pərəstiş hissi ilə birgə olsun, istər olmasın.

Buna əsasən, hər hansı bir qeyri-ilahi qüvvənin quruluşlarını, qanunlarını və fərmanlarını rəğbət və təslimçiliklə qəbul edən bütün şəxslər o quruluşların və onların banilərinin ibadətçiləri və bəndələri olurlar. Əgər bununla yanaşı ilahi qanunlar üçün də bir yer ayırmış, fərdi və ictimai həyatın hansısa bir sahəsində Allahın qanununa və fərmanına əməl etmiş olsalar da, müşrik – yəni Allahla birgə başqa bir kəsə də ibadət edənlər olacaqlar. Əgər həmin hissəni də Allah üçün ayırmasalar, kafir – yəni Allahın varlığının aşkar və parlaq həqiqətini görməzdən gələn, etiqadda, yaxud əməldə onu inkar edən şəxs sayılacaqlar.

İslamın bu baxışına əsasən, asanlıqla anlamaq olar ki, öz dəvətlərinin ilk şüarını “la ilahə illəllah” – yəni "Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur"[6] seçən ilahi dinlər nə demiş, nə istəmiş, nə ilə və kiminlə tərəf olmuşlar.

Bu həqiqət – ibadətin əsl mənası İslam ədəbiyyatında, Quran və hədislərdə o qədər geniş və aydın bəyan olunmuşdur ki, düşüncəli və ağıllı adamlar üçün azca tərəddüdə də yer qalmır. Nümunə üçün Quranın iki ayəsi və İmam Sadiqdən (ə) bir hədislə kifayətlənirik:

اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُو[7]

Onlar Allahı qoyub alimlərini və rahiblərini, Məryəm oğlu Məsihi özlərinə tanrılar (rəblər) qəbul etdilər. Halbuki onlara ancaq bir olan Allaha ibadət etmək əmr olunmuşdu. Ondan başqa heç bir tanrı yoxdur.

الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْباب‏[8]

Tağuta (şeytana, bütlərə) ibadət etməkdən çəkinib tövbə edərək Allaha tərəf qayıdanları müjdə gözləyir.

 

Əbu Bəsirin İmam Sadiqdən (ə) rəvayət etdiyi hədisə əsasən, o həzrət öz dövrünün həqiqi şiələrinə buyurdu: “Tağutun ibadətindən boyun qaçırmış şəxslər sizlərsiniz. Kim zalıma itaət göstərsə, ona ibadət etmişdir”.[9]

وَ إِيَّاكَ نَسْتَعين‏ - Və iyyakə nəstəin.



  İrəli
Go to TOP