A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: ISLAM VƏ ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ
Müəllif:
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


Başqa bir misal. Əgər kimsə, Quran ayələri yazılan kağızlar köhnəlmir deyirsə, bu o deməkdir ki, köhnəlməyən, kağız üzərində yazılan ayələrin məna və məfhumudur. Qanun köhnəlmədiyi kimi kağız üzərində yazılan ilahi qanunlar da (Quran ayələri) öz mahiyyətini itirmədən köhnəlmirlər.

Cisim köhnəlir və tədriclə, aradan gedir. Qanun isə həqiqətlə həmahəng olduqda, daim qüvvədə qalır və öz mahiyyətini itirmir. Həmahəng olmadıqda isə, bu deməkdir ki əvvəlcədən əsassız və düzgün olmamışdır. Demək, bəşəriyyətin daim bir sıra sabit qanunlarının mövcud olması, təbii bir haldır.

Bir anlıq Qurana nəzər salaq:

Rəhman surəsinin 26-cı ayəsində deyilir: «Yer üzündə olan hər kəs fanidir». Təkvir surəsinin 1 və 2-ci ayələrində isə deyilir: «Günəş (əmmamə kimi saralıb) sönəcəyi zaman; Ulduzlar (göydən qopub yağış dənələri kimi yerə) səpələnəcəyi zaman».

Demək, bir gün günəşi və onun ətrafında dövr edən ulduzlarda köhnəlib aradan gedəcəkdir.

Göründüyü kimi, Quran aləmdə mövcud olan varlıqların (cisimlərin) əbədi olmadığını təsdiq edir. Lakin haqqında söhbət açdığımız, istədiyimiz şey cisim deyil qanundur. Dediklərimizdən məqsəd budur ki, bəşəriyyətin bir sıra daim sabit və dəyişilməz səmavi qanunları vardır.

Bəzən deyirlər; feodalizm köhnəldiyi üçün pisdir. Sanki əraziləri qarət edib yüzlərlə insanı şəxsi mənafeinə xatir işləməyə vardır edən belə bir istismarçı və zülmkar olmuş və indi köhnəldiyi üçün pisdir. Belə çıxır ki, eybi yalnız köhnəlmisindədir. “Feodolizm köhnəlmişdir” deyənlərə təəccüb edirəm. Məgər feodalizm təzə olduğu zaman yaxşı idimi ki, köhnəldikdə öz əhəmiyyətini itirsin? Feodalizm mövcud olduğu dövrdə nə qədər təhlükəli idisə, bu günlər də əgər mövcud olarsa, bir o qədər zərərli və təhlükəlidir. Yaranmış məhz belə bir tərzi təfəkkür, köhnə adət-ən`ənələrə mənfi münasibət bəsləməyə səbəb olmuşdur. Bəzən misal çəkərək deyirlər: «Məgər insan eyni paltarı nə qədər geyinməlidir?!».

Qəribədir hər şeyi geyimlə müqaisə etmək olarmı?!

Belə bir məntiqə əsaslanan şəxslər bilməlidirlər ki, onların istinad etdikləri belə bir mənafe tərzi-təfəkkür qanunlara deyil, maddi varlıqlara və cisimlərə sidq edir.

İCTİMAİ BAXIŞ

Bir qədər əvvəl haqqında söhbət açdığımız məsələyə, yə~ni zamanın tələblərinə qayıdaq. Qeyd etdik ki, bəşəriyyətin ehtiyaclarının bəziləri sabit və dəyişməz, bəziləri isə qeyri-sabit və dəyişgəndir.

Hər şeyin dəyişgən olduğunu hesab edən şəxslər, bu günlər hətta kommunistlərin belə qəbul etmədikləri «təxəyyül prinsipi»ni meydana gətirmişlər.

O da bundan ibarətdir ki, ictimaiyyətdə mövcud olan hər bir şey, o cümlədən sənət, din, əxlaq, siyasət, hüquq, məlumatlar, qəzavət, ailə və məişət və s. eyni kökdən nəşət tapır. Əgər kökündə dəyişiklik baş verərsə, həyatın bütün sahələrində dəyişikliklər baş vermiş olar. Hər şeyin kökünü iqtisadiyyatla bağlı olduğunu hesab edirlər. İqtisadi sahələrdə alət və vasitələr dəyişildiyi üçün bu dəyişikliklər həyatın digər sahələrinə də öz təsirini göstərir. Çünki bütün bunlar istehsal alətlərindən əldə olunan məhsullardır.

Lakin belə bir tərzi-təfəkkür olduqca səhv və əsassızdır. Çünki dediklərindən belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, insanın bütün fəaliyyətləri qarnı üçündür. Daim bu sual məni özünə cəlb etmişdir. İnsaniyyətdən, ümum bəşər hüquqdan dəm vuran avropalılar, bəşəri necə tərif edirlər? Əgər bunu deyiriksə, dediklərimiz tamamilə düzdür, çünki «Mən yer üzündə bir xəlifə (canişin) yaradacağam»[30] və «Biz, Adəm övladını şərəfli hörmətli elədik»[31] ayələrinə etiqadımız var. Əgər siz insanın bütün fəaliyyətlərini qarnına xatir etdiyini hesab edirsinizsə, bəs insaniyyət dedikdə nə nəzərdə tutursunuz? Əgər incəsənətin, əxlaqın mənəviyyatın, dinin nəfsi ehtiyaclardan irəli gəldiyini hesab edirsinizsə, bəs insaniyyəti nədə və harada axtarmalıyıq? Belə olduğu bir halda, insanlarla heyvanlar arasında nə kimi fərq olacaqdır? Xeyr! Əgər insanın nəfsi varsa da, ağlı və şüuruda vardır.

O, gördüyü işlərin bir çoxunu nəfsinə xatir deyil, ağıl və şüuru buna hökm etdiyi üçün görür. Dinə etiqadı olduğu üçün bəzi işlərini də iqtisadi mənafelərinə xatir yerinə yetirir. Əlbəttə, biz ictimaiyyətin bir amil kimi fəaliyyətə səbəb olduğunu inkar etmək istəmirik. Biz, ibadətin insan qəlbində şölənən nur olduğunu deyirik.

İqtisadi mənafedən güzəşt, gözəl xüsusiyyətlərdəndir. Alimlərin bir çoxu elmə xatir iqtisadi mənafelərinə göz yummuşlar. Şah illər boyu İbni Sinanı zindanında saxladıqdan sonra başa düşür ki, onun barədə haqsız olaraq xəbərçilik etmişlər. Bunun üçün də onu azad etmək qərarına gəlir. Lakin İbni Sina şagirdlərini başına yığıb, onlara dərs verər və deyərdi: «Bizim bu soyuq zirzəmidə gördüyümüz bu iş var-dövlətdən və hakimiyyətdən daha yaxşıdır».

Demək, bəşər daha uca amalına xatir öz iqtisadi mənafeindən keçməyə belə hazırdır. “Bəşərin bütün ehtiyacları onun iqtisadiyyatı ilə bağlıdır və iqtisadiyyat dəyişgən olduğu üçün onun bütün ehtiyacları da dəyişgəndir” deyənlər, böyük səhvə yol vermiş olurlar.

ON DÖRDÜNCÜ FƏSİL

İSLAM TARİXİNDƏ ZAMAN DƏYİŞMƏLƏRİ

«Bu, şübhəsiz ki, mənim doğru yolumdur. Onu tutub gedin. Sizi Allahın yolundan saldıracaq yollara uğrayın»[32].

Bir qədər əvvəl müxalif cərəyanların nəzəriyyələrinə məntiqli cavab vermək üçün onların tərzi-təfəkkürü ilə tanış olduq. Qeyd etdik ki, cahil adlandırdığımız cərəyan, dünyada mövcud olan bütün şeyləri qeyri-sabit və dəyişgən hesab edir. Belə olduğu bir halda, hər bir şey mövcud və müvəqqəti olmalıdır. Əgər bu doğrudanda belədirsə, sonuncu ilahi din olan İslam, bəşəriyyət üçün necə əbədi olaraq qala bilər? Bunu da qeyd etdik ki, dünyada dəyişgən və köhnələn yalnız maddi varlıqlardır. Dünyada mövcud olan bütün maddi varlıqlar bu xüsusiyyətə malikdirlər. Lakin haqqınd söhbət açmaq istədiyimiz şey, maddi aləm deyildir. Əgər kimsə kağız üzərinə yazılan Quran ayələrinin əbədiliyi haqda belə bir iddia edərsə, tamamilə düz demiş olur. Lakin biz nə hər hansı bir şəxs, nə də kağız və qələm haqda söhbət açmaq istəyirik. Haqqında söhbət açmaq istədiyimiz şey, bir sıra gerçəkliklər və qanunlardır. Əgər aləmdəki varlıqlar köhnəlirsə, bunun qanunla nə kimi əlaqəsi ola bilər? Məsələn, götürək düzgünlüyü, sədaqəti və sair müsbət xüsusiyyətləri. Bütün bunlar insan həyatı üçün ümumi və dəyişilməz qanunlardır. Lakin insan ehtiyacları haqda söhbət açdıq və qeyd etdik ki, insanın ehtiyacları daim dəyişilməkdədir. Ehtiyaclar dəyişildiyi üçün də ehtiyaclar əsasında təyin olunan qanunlar da təbii olaraq dəyişilməlidir. Əvvəlki söhbətimizdə işarə etdik ki, dəyişilən insanın birinci dərəcili deyil, ikinci dərəcəli ehtiyaclarıdır.

ŞİƏLƏRİN MALİK OLDUĞU BİR NEMƏT

Müqəddəs İslam dininin bariz xüsusiyyətlərdən biri də budur ki, insanın sabit və dəyişməz ehtiyaclarını möhürləmiş və daim dəyişiklikdə olan ehtiyaclarını sabit ehtiyaclarına tabe etmişdir və mən bunu İslam dininin möcüzəvi xüsusiyyətlərindən biri hesab edirəm. Çəkəcəyimiz misallarla bu mətləbi bir qədər sonra işıqlandıracağıq. Lakin hər şeydən əvvəl qısa bir müqəddiməyə işarə etmək istəyirəm.

Məlum olduğu kimi, Həzrət Məhəmməd (s) peyğəmbərlik məqamına təyin olunduqdan sonra iyirmi üç ilin on üç ilini Məkkədə, on ilini isə Mədinədə yaşamışdır.

Bu müddət ərzində onun bütün sünnət və buyurduqları biz müsəlmanlar üçün ən başlıca sənəd və nümunəyə çevrilmiş, indinin özündə də qüvvədə qalmaqdadır. İyirmi üç il ərzində biz bir çox dəyişiklərin şahidi oluruq. Məkkədə olduğu illərdə şərait Mədinədən olduqca fərqli, Məkkədə Əbu talib və Xədicə vəfat etməzdən əvvəl və sonra olduqca fərqli. Peyğəmbərliyə təyin olunduqdan {Diqqət et, fikir yarımçıqdır}

«Ya Məhəmməd! Sənə əmr olunanı - Quranı açıq-aşkar təbliğ et müşriklərdən üz döndər»[33].

Peyğəmbər (s)-ın əmisi Həmzə ibni Əbdul Müttəlib və digər nüfuzlu şəxslər İslam qəbul etməklə, müsəlmanlar özlərində arxayınlıq hiss etməyə başladılar. Həmzənin İslamı qəbul etməsi də, mövcud şəraitdə bəzi dəyişikliklər meydana gətirdi. Biz bu dəyişiklikləri Hicrətdən sonrada müşahidə edirik - Mədinədəki hicrətdən əvvəl və sonrakı, Məkkənin fəthindən əvvəl və sonrakı dövrlərə bölünür.

Göründüyü kimi, bu iyirmi üç il ərzində zəmanədə dörd-beş mühüm dəyişikliklər baş verir və bu dəyişikliklərin hər birində, müsəlmanların həyatında nəzərə çarpacaq fərq hiss olunur. İyirmi üç il əlavə olaraq, hicrətin 10-cu ilindən İmam Əsgərinin vəfatınadək, yəni 250 illik tarixə nəzər saldıqda, 4-5 dəyişiklik deyil, onlarla digər dəyişikliklərin şahidi oluruq.

Peyğəmbər (s) və Məsum imamların həyatına nəzər saldıqda, biz bəzən bir-birindən fərqli siyasətlərin irəli sürüldüyünün şahidi oluruq. Məsələn, İmam Həsən (ə) Müaviyyə ilə sülh bağladıqda, qardaşı bir neçə il sonra Müaviyyənin oğlu Yezidə beyət etməyə razı olmayıb, onunla müharibə edir. Əli (ə)-ın məsələsinə nəzər saldıqda, nə qədər sadə həyat tərzi keçirdiyini və geyiminin yalnız iki dəst paltardan ibarət olduğunu, İmam Zeynəl Abidin (ə) məsələsinə nəzər saldıqda isə, təzə palarlar geyindiyinin şahidi oluruq. İmamların 250 illik həyat dövrüdə bu kimi fərqlər nəzərə çarpmışsa da, Peyğəmbər (s) həyatında heç bir dəyişikliklər müşahidə olunmamışdır.

ZAMANIN TƏLƏBİNİN DƏYİŞMƏSİNƏ AİD BİRİNCİ MİSAL

Üsuli-kafidə nəql olunan rəvayətlərdən birində deyilir: “Süfyan suri günlərin birində İmam Sadiq (ə)-ın yanına gəlib, onun əynimdə olduqca zərif parçadan tikilmiş ağ paltar görüb təəccüblə deyir:

-          Nə üçün belə bir baha paltar geyinmisiniz?!

-          Məgər nə eybi vardır?

-          Məgər siz dünya əhlindənmi olmalısınızmı?!

-          Dünyanın bütün nemətləri fasiqlərin, günahkarların deyil, əməli saleh şəxslərin olmalıdır! Sən bu sözləri ya şəxsiqərəzlik üzündən deyirsən və ya səhvə yol verə bilərsən. Əgər səhvə yol vermisənsə, səni başa salmalıyam.

Süfyan heç bir söz deməyib ayağa qalxıb gedir. Sonra Süfyanla həmfikir olan bir necə şəxs İmam Sadiq (ə)-ın yanına gəlib deyirlər:

-          Süfyan sənin cavabını vezə bilməmişdir, lakin biz səninlə mübahisə etməyə hazırıq və sənin ona verdiyin cavabı əsla qəbul etmirik.

-          Çox yaxşı, indiki belədir, nədən başlamaq istəyirsiniz?

-          Qurandan.

-          Qurandan yaxşı heç bir şey yaxşı ola bilməz, bir şərtlə ki, onu başa düşmüş olasınız.

Sonra imam Sadiq (ə) buyurdu:

-          Zehninizdən keçənləri bilirəm, demək istəyirsiniz ki, nə Peyğəmbər (s), nə də Əli (ə) bu paltarlardan geymiş və olduqca sadə həyat tərzi keçirmişlər. Bilin ki, bunun İslamla heç bir əyaqəsi yox idi, onların gördüyü bu işlər dinlə deyil, zamanla əlaqəli idi. Əgər Peyğəmbər (s) indi sağ olsaydı, o da mənim kimi geyinərdi və əgər məndə o vaxt olsaydım, Peyğəmbər (s) kimi geyinərdim. İslam hər şeydən əvvəl bərabərliyə əhəmiyyət verir. Yəni müsəlmanlar bir-birinin çətinliklərini dərk edib, həmrəylik etməlidirlər. Onlar öz mallarının bir qismini ehtiyaclı olanlara verməlidirlər və bu bütün dövrlərdə sabit olaraq qalmalıdır. Müsəlman pula var-dövlətə yox Allaha etimad etməlidir. Bu da sözün əsl mənasında təqva və pərhizkarlıqdır.

      İmam Sadiq (ə) sözlərinə davam edərk buyurur: «O ki, qaldı insanın hansı paltarı geyməsinə, bu yaşadığı zamandan asılıdır. Peyğəmbər (s)-ın zamanında əhalinin əksər hissəsi ehtiyac içində yaşayırdı. Beləki, Təbuk döyüşündə İslam ordusu «Cəyşul-usrə» (yoxsul ordu) adlanırdı. Çünki müsəlmanlar olduqca ağır iqtisadi vəziyyətdə düşmənə qarşı mübarizə aparır və gün ərzində hər bir döyüşcüyə cəmi bir xurma düşürdü. Bədr döyüşündə müsəlmanların sayı üç yüz on üç nəfər idi. Üç yüz on üç nəfərlik ordunun cəmi 3-4 atı və 40 qılıncı var idi. Bir halda ki düşmənlərin sayı isə minə yaxın idi və onlar hər gün yemək üçün doqquz dəvə kəsirdi. Suffə sakinləri o qədər yoxsul idilər ki, namaz qılmaq üçün belə bədənlərini tam örtə bilmirdilər. Onların cəmi bir ədəd paltarı var idi və həmin paltarla növbə ilə namaz qılırdılar.

Peyğəmbər (s) müsəlmanların elə bir ağır şəraitdə yaşadıqları bir halda, qızı həzrəti Fatimənin evinə gəlib pərdə gördükdə dərhal geri qayıdır. Həzrət Fatimə (ə) atasının nədən narahat olduğunu başa düşüb, dərhal pərdəni çıxarır və qolundakı gümüş bilərziyi atasına verir ki, ehtiyacı olanlara versin. O zaman yaranmış şərait bunu tələb edirdi. Bu günlər isə artıq İmam dünyanın böyük imperatorlarından birinə çevrilmiş və müsəlmanların iqtisadi vəziyyətləri tamamilə əvəz olmuşdur. Bütün bunlara baxmayaraq, mən yenə də həmin paltardan geyinməliyəmmi? Məmim geydiyim bu paltar, bu günlər bir çoxlarının geyindiyi adi paltarlardandır. İslam insanlara nəyi geyinib-geyinməməyi deyil, müəyyən qanunlar əsasında yaşamağı əmr edir və bu qanunlar dəyişilmədən bütün dövrlərdə sabit olaraq qalır».

Demək, insanın üzərinə düşən vəzifələri dəyişdirən zamandır. Əgər belə olmasaydı və bu kimi cüzi məsələlər ön plana çəkilsəydi. Əli ibni Əbu Talib (ə)-ın bir cür imamların isə başqa cür həyat tərzi keçirmələri qeyri-mümkün olardı.

Allaha ibadət, Allahdan qorxu, bərabərlik, yoxsullara əl tutmaq hər şeydən önəlli və ön plandadır. Əli (ə)-ın gördüyü bütün işləri İmam Səccad (ə) da yerinə yetirirdi. Əli (ə) gecələrini ibadətlə keçirir, gecədən sübhə tək min rəkət namaz qılır, Allaha razı niyaz edirdisə, İmam Səccad (ə) da eyni qayda olaraq gününün böyük hissəsini ibadətə həsr edirdi. Əli (ə) kecələr yetimlərin evlərinə yemək daşıyır, İmam Səccad (ə) da kimsəsizlərə böyük qayğı köstərirdi.

Bu işi İmam Rza (ə) və digər imamlar da körürdü. Lakin insanın necə paltar geyməsi artıq zamandan asılıdır.

İmam Sadiq (ə)-ın xidmətçilərindən biri deyir: «Günlərin biri gecə yarısı kiminsə evdən xaric olduğunu gördüm. Bir qədər diqqət yetirdikdə gördüm ki, bu imam Sadiq (ə)-ın özüdür. İcazə vermədiyi üçün onun ardınca düşdüyümü bildirmədim. İmam Sadiq (ə) bir qədər getdikdən sonra kürəyinə aldığı kisə əlindən sürüşüb düşdü. Tez yaxınlaşıb yerə dağılanları kisənin içinə yığmaq istədim. İmam Sadiq (ə) məni görüb təəccüblə soruşdu: «Sən burada nə edirsən?» Dedim: «Sizi tək qoymaq istəmədim». Yerə dağılanları yığıb qurnardıqdan sonra kömək etməyə icazə verməsini istədim. İmam buyurdu: «Qiyamət günü mənim yükümü çəkə biləcəksənmi?». Bunu deyib, yola düşdük. Bəni-Saidə adlanan məhəlləyə çatdıqda, orada onlarla yoxsulun sakin olduğunu gördüm. İmam Sadiq (ə) gətirdiyi yemək şeylərini kisəsindən çıxarıb onların arasında böldü. Ondan soruşdum: «Onlar sizin tərəftarlaınızdırlarmı?». Buyurdu: «Xeyr». Dedim: «Lakin buna baxmayaraq, siz onlara yardım edirsiniz?!». Buyurdu: «Bəli».

Belə bir xeyirxahlıq yalnız imam Sadiq (ə) tərəfindən deyil, digər imamlar tərəfindən də həyata keçirilmişdir.

İmamın verdiyi bu ümumi hökm tək İmam Sadiq (ə)-ın dövrünə deyil, bütün dövrlərə də şamil olunur.

İKİNCİ MİSAL

Bir qədər əvvələ nəzər salaq. Nə üçün İmam Həsən (ə) Müaviyyə ilə sülh sazişini imza etməyə razı olur, İmam Hüseyn (ə) isə Müaviyənin oğlu Yezidlə belə bir sazişə razı olmayır? Və ya onlardan əvvəl əli Əli ibni Əbu Talibin Peyğəmbər (s)-ın vəfatından sonra yaranmış şəraitlərdə göstərdiyi əks-əməllər necə?

Onlar hər şeydən əvvəl yaranmış şəraiti, din və müsəlmanların təhlükə ilə üzləşmələrini nəzərə alaraq, ən düzgün addım atmışlar. Lazım gəldikdə, İmam Həsən (ə) Müaviyyə ilə sülh sazişi bağlayır, lazım gəldikdə isə, İmam Hüseyn (ə) özünün az saylı ordusu ilə Yezidin hakimiyyətinə qarşı üsyan edir. Bir vaxtlar Əli (ə) müsəlmanların birliyini nəzərə alıb, xilafətdən kənarlaşdırmağa razı olur, bir vaxtlar isə o, rəhbərliyi öz üzərinə götürməyə razı olur.

Demək, imamların göstərdikləri müxtəlif əks-əməllər mövcud şəraitdən asılı olmuşdur. Lakin dövran dəyişir və dövran dəyişdikcə şəxsiyyətlərdə dəyişilirdi. Müaviyyə və onun oğlu Yezidi başqaları ilə müqaisə etməliyik.

Müaviyyənin atası Əbu Süfyan Peyğəmbər (s)-la düşmənçilik edir və onun qarşısında almaq çətinliklər yaradırdı. Müaviyyə o kəsdir ki, Əli İbni Əbu Talib (ə) və oğlu Həsən İbni Əli (ə) ilə ata-babalarının mübarizəsini davam etmiş və düşmənçilik etməkdən əl çəkməmişdir. İmam Həsən (ə) zamanında yaranmış şərait isə, olduqca fərqli idi. Tərəftarların ona qarşı süstlük və etinasızlığı, onu İslam dünyasının birliyinin qorunması üçün Müaviyyə ilə sülh sazişini imza etməyə vadar edir. Müaviyyə ilə mübarizəyə başladıqda, ətrafına toplaşan mənfi ünsürlər onu dərhal Müaviyyəyə təslim etməyə belə hazır edirlər. İmam Hüseyn (ə)-ın zamanında isə mövcud şərait tamam başqa bir axara istiqamətlənir. Belə bir ağır şəraitdə o, az saylı sadiq tərəfdarları ilə Kərbəla çölünə gəlir və öz qanları ilə həqiqəti üzə çıxarır. Kərbəla faciəsindən sonra bir çoxları nə qədər böyük səhvə yol verdiklərini başa düşürlər. Onlar “Təvvabin” (tövbə edənlər) hərəkatını yaradaraq, İmam Hüseyn (ə)-ın intiqamını almaq üçün qiyam edən Muxtarın ətrafına toplaşırlar. Muğəyrət ibni Şəbə və Ziyad ibni Ubey saysız hesabsız cinayətlər törətdikləri zaman camaat Əli (ə)-ın hakimiyyətini həsrətlə yad edir və onun arxasında durmadıqlarının peşimançılığını çəkirdilər. Camaatın Əməvi hakimiyyətinin mahiyyətindən agah olması, İmam Hüseyn (ə)-ın qiyam etməsinə lazımı şərait yaratdı.

Biz Müaviyyə ilə oğlu Yezidi də müqaisə edə bilmərik. Müaviyyə haqsızlıqlara yol versə də, aşkarda şərab içmirdi. Lakin Yezid heç nədən çəkinmədən, aşkarada şərab içir, it və meymunlarla oynayır, hətta məst olduğu hallarda Peyğəmbər (s)-a xoşa gəlməz sözlər deməkdən belə çəkinmirdi.

Əgər Kərbəla hadisəsi baş verməsəydi və İmam Hüseyn (ə) Yezidə qarşı qiyam etməsəydi, zülm və haqsızlıq üzərində qurulan hakimiyyəti davam edəcək və nə Müaviyənin, nə də Yezidin içüzü açılacaqdı. İmam Həsən (ə) hansı siyasəti irəli sürmüşsə, İmam Hüseyn (ə) da həmin siyasəti davam etdirmişdir.

Mübarizənin zahiri görünüşü bir birindən fərqli olsa da, ruh və mahiyyəti bir birindən fərqlənmirdi.

ON BEŞİNCİ FƏSİL

İSLAM DİNİNDƏ FİQH VƏ İCTİHAD

ON BEŞİNCİ FƏSİL

İSLAM DİNİNDƏ FİQH İCTİHAD

 

«Barı hər tayfadan bir dəstə (dini elmləri öyrənmək, sonra da dindaşlarına öyrətmək üçün) qalsın ki, camaat (döyüşdən) qayıtdığı zaman onları (Allahın əzabı ilə) qorxutsun. Bəlkə, onunla (əldə etdikləri biliklər sayəsində yaramaz işlərdən, nalayiq hərəkətlərdən) çəkinsinlər!»[34].

İqbal Lahuri görkəmli İslam müfəssirlərində olmuşdur. O, Pakistanda müsəlman ailəsində dünyaya gəlmiş, ilk təhsilini orada başa vurmuş və daim İslam eşqi ilə yaşamışdır. İqbal Lahuri avropalılara qarşı özünəməxsus baxışa malik idi. Ali təhsilini fəlsəfə sahəsində yazmış və ingilis dilində avropa şərqşünaslarının mənbə kimi istifadə etdikləri bir neçə kitab təlif etmişdir. O, İslama böyük rəğbət bəsləyir və bişəriyyətin, bu ilahi din vasitəsilə nicat tapacağını hesab edirdi.

İqbal yenilik tərəftarları olmaqla yanaşı, bu günümüzün məsələlərilə yaxından tanış idi. Onun yazdığı işlərdə daim diqqət mərkəzində olmuşdur.

İqbal deyərdi: «Atam mənə bir söz dedi və onun bu sözü mənim üçün bir dəri oldu. Günlərin bir günü səhər Quran oxuyurdum. Atam məndən soruşdu: «Nə edirsən?». Dedim: «Quran oxuyuram». Dedi: «Quranı elə oxu ki, sanki sənə nazil olmuşdur». Atamın bu sözü daş üzərində yonulan naxış kimi qəlbimdə özünə yer etdi və o gündən tilavət edirdim. Bütün ayələrin ətrafın düşünüb daşınır və onları dərk etməyə çalışırdım.

İQBAL LAHURİ VƏ İBNİ SİNANIN İCTİHAD BARƏDƏ DEDİKLƏRİ

İqbal Lahurinin dediyi məşhur bir söz haqda söhbət açmaq istəyirəm.

O, deyir: «İctihad, İslamın mühərrikidir».

Yolda hərəkət edən avtomobilə nəzərə salın. Onu hərəkətə gətirəcək hər hansı bir qüvvə olmayınca, hərəkət etməsi qeyri-mümkündür. İbn Sina özünün «Şəfa» adlı kitabında ailə və ictimai əsaslar haqda aşkar fikir irəli sürərək deyir: «İnsanın yaşamaq üçün duyduğu ehtiyaclar tükənməz və sonsuzdur. İslamın əsasları isə bütün dövrlərə şamil olaraq, sabit və dəyişilməzdir. Bu əsaslar nəinki dəyişilməyir, əksinə olaraq, bəşər həyatında qanun kimi bütün zamanlarda qüvvədə olaraq qalır». Bunun üçün də ictihadı zəruri hesab etmişdir. Yəni dini hökmlərdən meydana gələn yeni məsələləri tətbiq etmək üçün bütün dövrlərdə dini mütəxəssislər olmalı və mövcud şəraiti yaxşıca dərk etdikdən sonra qəti hökm verməlidirlər.

Deyə bilərik ki, bu günlər sözün əsl mənasında ictihad öz mahiyyətini itirmişdir. Bir çoxları belə təsəvvür edir ki, müctehidin vəzifəsi, bütün dövrlərdə hökmü eyni olan məsələlərdə hökm verməkdir. Məsələn, təyəmmüm etdikdə, əlləri torpağa bir dəfə vurmaq lazımdır ya iki dəfə? Bəziləri bir dəfə vurmağın kifayət etdiyini, bəziləri isə iki dəfə vurmanı düzgün hesab edirdilər. Bir haldaki əlləri torpağa bir dəfə və ya iki dəfə vurmağın bir o qədərdə əhəmiyyəti yoxdur. Əhəmiyyət kəsb edən zamanın yeni məsələləridir. Bütün bunları nəzərə alaraq, İbn Sina ictihadı zəruri hesab etmişdir. Əhli-təsənnün alimləri isə ictihadın əhatə dairəsini məhdudlaşdıraraq, dini məsələlərdə yalnız Əbu Hənifənin, Malik ibn Ənəsin, Şafei və Əhməd ibn Hənbəlin çıxartdığı hökmlərlə kifayətlənməyi hesab etmişlər.

QURANIN İŞLƏTDİYİ İFADƏ

Qurani-kərimdə bu haqda deyilir: «(Ehtiyacı olmadıqda) möminlərin hamısı birdən çıxmamalıdır. Bari hər tayfadan bir dəstə (dini elmləri öyrənmək, sonra da dindaşlarına öyrətmək üçün) qalsın»[35].

Ayənin təfsirində müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür «Möminlərin hamısı birdən çıxmamalıdır» dedikdə, nə nəzərdə tutulur? Nə üçün çıxmalıdırlar? İctihad üçün.

Quran bu müqəddəs hədəfi gözəl bəyan edir: «Hər tayfadan bir dəstə (dini elmləri öyrənmək, sonra da dindaşlarına öyrətmək üçün».

«Liyətəfəqqəhu fiddin» ayəsindəki təfəqquh kəlməsi öyrənmək kimi tərcümə olunsa da, dini elmdən daha dərin və geniş məna daşıyır. Elm geniş məna daşıyır və əldə olunan məlumata elm deyilir. Lakin «təfəqquh» insanın hər hansı bir şey barədə dərin və hər tərəfli məlumat əldə etməsinə deyilir.

Rağı İsfahani özünün “Mofrədat” adlı kitabında bu kəlməni belə izah edir: «Təfəqquh insanın zahirdən batinə yol tapmasına deyilir. Gözlə görünüb hiss olunan və hiss olunmayıb, dərk etmək təfəqquh deməkdir. Dində isə, təfəqquh insanın səthi məlumatlarla kifayətlənməyib, onun dərinliklərinə yol tapmasına deyilir».

Nəql olmuş hədislərdən birində deyilir «Gün gələr Quranın yalnız zahiri təlim olunar və İslamın adı qalar»[36].

Əli (ə), Bəni-Üməyyə haqda söz düşdükdə, onların gələcəyi haqda deyir: Bəni-Üməyyə İslamın həqiqi mahiyyətini aradan aparıb, camaatın zahiri görünüşünü nümayiş etdirər».

Demək, biz İslamın iki cür, yəni həm onun həqiqi mahiyyətini, həm də zahiri görüşünü nəzərdə tutmalıyıq və nəyin bahasına olursa olsun, həqiqi mahiyyətini dərk etməyə çalışmalıyıq.

Dostlardan biri deyir: «Bir vaxtlar başım bərk qarışıq idi. Mənim üçün olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edən və heç bir zəhməti olmayan iş üçün yaxın dostlarımdan birindən mənə kömək etməsini xahiş etdim. O, isə camaat namazına gedəcəyini və bunun üçün də mənə köməklik edə bilməyəcəyini bildirdi».

Düzdür, camaat namazında iştirak etməyin böyük savabı vardır və nəql olmuş bir çox hədis və rəvayətlərdə bu məsələyə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Camaat namazının özü necə? Bunun fəlsəfəsi nədən ibarətdir? İslamın tövsiyə etdiyi bu məsədə ən başlıca mehribançılığın, səmimiyyətin artması, bir-birlərinin çətinlikləri ilə maraqlanıb onların aradan qaldırılması, kütlə halında namaz qılmaqla ruhiyyələrin güclənməsidir. Demək, namazın özü bu xeyirxah işin zahiri görünüşü, sadalanan məsələlər isə onun ruhu və mahiyyətidir.

Bütün bunlar İslamın zahir və batindən ibarət olduğuna dəlalət edir.

BU BARƏDƏ BİR MİSAL



Geri   İrəli
Go to TOP