A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: ISLAM VƏ ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ
Müəllif:
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


Əgər zamanın tələb və ehtiyaclarını bu iki mənada təfsir edəriksə, böyük səhvə yol vermiş olarıq. Əgər müxtəlif dövrlərdə meydana gələn müxtəlif şeyləri zamanın ehtiyac və tələbi hesab edəriksə, belə bir sual meydana gəlir: Bütün dövrlərdə meydana gələn şeylər (ixtira olunan alət və cihazlar və s.) hər zaman cəmiyyətin xeyrinə olmuş və ya bəşər meydana gələn şeylərdən həmişə bəhrələnə bilmişdirmi? Bəşər belə yaradılmışdırmı ki, meydana gələn hər bir şey onun irəlləyişinə səbəb olsun? Bu yeniliklər heç vaxt bəşərin ziyana uğramasına səbəb olmayıbmı?

Bəli bu təbii bir haldır. Bəzən onun xeyrindən bəhrələnmiş, bəzən də ziyanından xəsarət çəkmişdir. Bunun dəlili, onların mürtəci adlanan islahatçılarımızın olmasıdır. Həm islahatçı, həm də mürtəci zamanın əleyhinə qiyam edir. Fərq yalnız burasındadır ki, mürtəci irəliləyiş və inkişafa qarşı, islahatçı isə ictimai pozğuntuluğa qarşı çıxır.

Bütün dünya seyyid Cəmələddin Əsədabadini islahatçı hesab edir. O, zəmanəsinin razılaşa bilmədiyi mövcud şəraitə qarşı çıxırdı. Bəs nə üçün biz onu islahatçı adlandırırıq. Çünki meydana gələn şeylər və əksəriyyətə tabeolma prinsipini müsbət qiymətləndirmişik. Biz belə hesab edirik ki, o dövrdə bəzi ictimai pozğuntuçular mövcud olmuş və seyyid Cəmaləddin onlara qarşı çıxmışdır. Əvvəlki söhbətlərimizdə haqqında söhbət açdığımız əxbarilərin tarixini mütaliə etdikdə, onların nə qədər mürtəci, yəni inkişafın qarşısını aldıqlarının şahidi olacağıq.

ZAMANIN DOĞURDUĞU HADİSƏLƏR İKİ NÖVDÜR

Demək, bütün dövrlərdə həm islahatçılar ola bilər, həm də mürtəcilər. O ki, qaldı zamana, biz burada da həm irəliləyiş müşahidə edə bilərik, həm də tənəzzül.

Demək «zamanın tələbləri ilə ayaqlaşmaq» heç də düzgün deyildir. Bunun səbəblərini də əvvəlki fəsillərimizdə açıqladıq.

Qeyd etdik ki, Allah-təala bu baxımdan insanla heyvanı fərqli olaraq xəlq etmişdir. O, insanı tam azad və muxtar bir varlıq olaraq yaratmışdır. Heyvanat aləminin görməli olduğu bütün işlər qərizə olaraq onların fitrətində əvvəlcədən müəyyən edilmişdir. O, azad olmadığı üçün öz ixtiyarlı ilə nə bir yenilik əldə bilir, nə də nəyəsə nail ola bilir. Bunun üçün də nə inkişafa doğru gedir, nə də geriləyib, tənəzzülə uğrayır. Dünyaya gəldikləri ilk gündən hansı xüsusiyyətlərə malik olurlarsa, ömürlərini həmin xüsusiyyətlərlə başa vururlar. Tarix göstərir ki, bəşər bal arısı ilə tanış olduğu ilk gündən bu günədək onların yaşayış tərzində, məhsul əldə etməsində heç bir dəyişiklik baş verməmişdir. İbtidai icma quruluşunda olduğu zaman bal arıları necə yaşamışlarsa, bəşər min illər arxada qoyaraq saysız-hesabsız nailiyyətlər əldə etməsinə baxmayaraq, onlar eyni yaşayış tərzini sürməyə davam edirlər. Onlar bir addım da olsun nə irəli getmiş, nə də geri getmişlər. Dünyada baş verən cərəyanlar nə onları düz yola yönəldir, nə də düz yoladan uzaqlaşdıra bilir. Lakin bəşər, istedadı və özünəməxsus yaradıcı xüsusiyyəti ilə yaradılmışdır.

«Mən yer üzündə bir xəlifə (canişin) yaradacağam»[28].

Göründüyü kimi, ayədə insan Allahın xəlifəsi adlandırılır. Nə üçün bal arısı, digər heyvanlar yox, məhz insan Allahın xəlifəsi (canişini) müəyyən edilmişdir? Bunun ən başlıca səbəbi, qeyd etdiyimiz kimi, Allahın insana istedadla xəlq etməsidir.

Baxın görün, həyatını sıfırdan başlayan bu varlıq nə kimi ixtiralar edib, böyük nailiyyətlər əldə etmişdir. O, Allahın izni ilə qurur, yaradır və yeni-yeni ixtiralar edir. Bəşər Allahın yer üzündəki xəlifəsi olduğu üçün müqəddəratı özü həll etməli və necə yaşayacağını özü təyin etməlidir.

Hər il yeni-yeni nəqliyat vasitələri və texnologiyanın ixtira olduğunun canlı şahidi olursunuz. Bütün bunlar bəşərin istedad və ya bacarıcığından irəli gəlir. Onun irəli getməsi və inkişaf etməsinə səbəb olan da məhz budur. Çünki o azad və muxtar (ixtiyar sahibi) olaraq yaradılmışdır. İrəli getdiyi kimi, o geriliyə də bilər və bu heç də belə deyildir ki, geriliyə aparan yol, insanın üzünə bağlanmış və o yalnız irəli getməlidir. Əli (ə) Nəhcul-bəlağənin 16-cı xütbəsində buyurur: «Sağa və sola yönəlmək, insanı azdırır və haqdan uzaq salır. Həqiqi yol, qabağa aparan düz yoldur».

ÜMUMBƏŞƏRİN AZĞINLIĞININ MÜMKÜNLÜYÜ

Deməli, bəşər inkişaf etdiyi və irəli getdiyi kimi, inkişafdan qala da bilir. Bu isə o deməkdir ki, insan haqdan uzaq da düşə bilər. Bu səbəbdən də, bütün yenilikləri müsbət qiymətləndirib, «zamanın tələbi» adını verərək, onunla ayaqlaşmamalıyıq. Son dərəcədə ayıqsaylıq olmalı və yenilik adlandırdığımız şeyləri digər meyarlarla müqayisə edib yalnız müsbət nəticə verdikdə qəbul etməliyik. Bunun üçün də zamanın tələidir deyə əksəriyyətin istək və nəzərinə üstünlük verməməliyik. Qəzet və jurnalların başlığında “Əsrin nailiyyətləri” adlı məqalələrlə tez tez rast gəlmək olar Naliyyət dedikdə nəyi nəzərdə tutmalıyıq?! Əvvəllər adı belə kimliyə məlum olmayan hirayində yaşadığımız əsrdə kimya elminin inkişaf etməsi nəticəsində meydana gəlmişdir. Əsrin nailiyyət adlandırdıqları şeylərin mahiyyətinə diqqət yetirin və hər şeyi nailiyyət kimi qəbul etməyin.

Bir çox hallarda “camaat bunu bəyənmiş və qəbul etmişdir” deyirlər. Bunu necə başa düşək?!

Əksəriyyətin bir şeyin qəbul etməsini dəlili hesab etmək olarmı? Bu haqda söhbət açdıqda, bəzən oğruların cəzalandırılması yada düşür. “İslam oğruların əlinin kəsilməsini əmr edir” dedikdə, buna qarşı öz etirazlarını bildirərək, deyirlər: «Bu nə sözdür?! Dünya bu gün bu kimi işləri qəbul etmir. Oğurluq, ictimai pozğuntulardan biri hesab olunur». Onlardan bunun qarşısı alınmalıdır, ya yox? Soruşduqda, hamılıqla müsbət cavab verirlər. İslam oğurluğa qarşı belə bir cəza tədbiri müəyyən etmişdir. Əgər həyata keçirilərsə, demək olar ki, oğurluğa son qoyulmuş olar. Yaşlıların yəqinki, yadında olar. Əvvəllər piyada Məkkəyə Həcc ziyarətinə gedənlərin təhlükəsizlikləri qorunmayır və beş yüz nəfərlik karvanlar oğurlanır və onların malları qarət olunurdu. İndi baxın görün, həmin təhlükəli səhrada necə əmin amanlıq bərqərar olunmuşdur. Buna baxmayaraq, deyirsiniz dünya belə bir cəza tədbirini bəyənməyir. Bəs dünya necə, bundan yaxşı cəza tədbiri müəyyən edə bilmişdirmi? Əgər müəyyən etmiş və daha müsbət nəticə vermişsə, onu biz də qəbul edək. Belə bir fikir irəli sürürlər: «Əvvəl oğrunu tərbiyə etmək və tutduğu yoldan qaytarmaq lazımdır». Bununla biz də razıyıq. Bəs tərbiyə olunan, amma bundan heç bir nəticə çıxarmayan şəxslərlə nə etməli? Təlim-tərbiyə bütünlüklə dünyada baş verən cənayətlərin qarşısını ala bilmişdirmi? Əgər buna nail olsaydı, gərək dünyada kimsə cəzalandırılmalı idi. Bəs nə üçün bu iş baş verməmişdir? Deməli, təlim-tərbiyə təklikdə bunun qarşısını almağa qadir deyildir.

Bir neçə il əvvəl rəsmi məlumat {və ya statistika} orqanlarından biri belə bir məlumat verdi ki, bir il ərzində yalnız Qərbi Almaniya (Almaniya birləşməzdən əvvəl) banklarına üəştaddan çox silahlı basqın edilmişdir. Görün, Amrikada qanqsterlərin sayı nə qədər çoxalmışdır ki, onlar üçün ayrıca məktəb ayrılmışdır. Yəni oğurluq fənnlərini öyrənmək üçün müstəqil məktəblər açılıb, orada təlimlər verilir. {fəkt dəlillə əsaslandırılsa, yaxşı olar. Əks təqdirdə, çox zəif səslənir} Dediyimiz dünya oğurluğun qarşısını nə dərəcədə ala bilmişdir?

Ağır xəstəliyə düçar olmuş bir şəxs, bir neçə həkimin müayinəsindən keçir, neçə-neçə nüsxələr yazılıb əvəz olunur. Lakin xəstə özündə heç bir irəliləyiş hiss etməyir. Xəstənin yaxınlarından biri mahir bir həkim tanıdığını və onun başqalarından olduqca bacarıcıqlı olduğunu bildirir. Həkim xəstəni müayinə edib dərhal qətiyyətlə deyir: «Onu əvvəllər müayinə edən həkimlər səhv və başa düşmüşlər. Elə bu saat xəstəni xəstəxanaya aparın». Həkimin qətiyyətini görüb xəstə xəstəxanaya gətirilir və həmin gün onun üzərində cərrəhiyə əməliyyatı aparır. Üstündən bir saat keçmədən məlum olur ki, cərrahiyə əməliyyatı heç yir nəticə verməmiş və xəstə dünyasını dəyişmişdir. Xəstənin yaxınları həkimin qətiyyətini görüb bunun nə ilə nəticələnəciyini ağıllarına belə gətirmirlər. Lakin görün, bu ehtiyatsızlıq nə ilə nəticələnir.

Əgər dünya oğrunun əlinin kəsilməyini qəbul etməyirsə, bunun əvəzinə nə kimi işlər görmüşdür?!

Müsəlmanın başqalarının təsiri altına düşməməsi, onun müsbət xüsusiyyətlərindəndir. Əli (ə) Nəhcül-bəlağənin 199-cu xütbəsində buyurur: «Düz yolu tanıdığınz zaman, azlıqda olmadığınızdan qorxmayın. Öz şəxsiyyətinizi qoruyub saxlamağınızı bacarın».

Daim əksəriyyətin istək və nəzərinə üstünlük verilmiş və onların səhvə yol verəcələrini qeyri-mümkün hesab etmişlər. Haqq ədalətə arxalanan azlıqlara zərbə vuran da, məhz belə bir yalnış tərzi-təfəkkürə malik olmuşdur.

«ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ» İFADƏSİNİN DÜZGÜN MƏNASI

Zəmanənin tələblərini biz bir qədər fərqli olaraq da təfsir edə bilərik. Belə ki, zamanın tələbləri dedikdə, biz zamanın daimi dəyişilməkdə olan ehtiyac və tələblərini nəzərdə tutur.

Bildiyimiz kimi, bəşəriyyətin gündəlik fəaliyyəti, onun ehtiyaclarından irəli gəlir. Allah-təala insanı ehtiyac duyan varlıq kimi yaratmışdır. O, geyimə, qida məhsullarına, nəqliyat vasitələrinə, elm öyrənməyə, zinət əşyalarına, əkinçiliyə, evə və s-ə zəruri həyat vasitələrinə ehtiyacı duyur. Bütün bunlar heç də əhəmiyyətsiz deyildir. Ehtiyac hissi onu fəaliyyət göstərməyə və ehtiyaclarını aradan qaldırmağa vadar edir. Aradan qaldırmadıqda isə, zaman öz işini görür və onu böyük çətinliklərə qarşılaşdırır. Bu kimi hallarda bəzən buna dövrü məcburiyyət deyirlər. Maddi ehtiyaclarla yanaşı, insanın bəzi sabit ehtiyacılarda olur. İnsan ruhuna, əxlaq və davranışlarına xüsusi diqqət yetirməli və nizama salmalıdır. O, yaşadığı cəmiyətdə ünsiyyətdə olduğu işlərlə necə rəftar etməsini, Allah-təala ilə daimi rabitəsini nəzmə salmalıdır. Heyvanat və bitkilər aləmi ilə də eyni qaydada olaraq, bu məsələyə diqqət yetirməlidir. Bütün bunlar insanın sabit və dəyişilməz ehtiyaclarıdır.

Lakin insan ehtiyaclarını aradan qaldırmaq üçün bəzi alətlərə ehtiyac duyur və bu alətlər, insanın özü tərəfindən ixtira olunduğu üçün daim dəyişilməkdədir. Alətlərin nədən ibarət olduğunun (əlbəttə, əkər qanuni olarsa) dinlə heç bir bağlılığı yoxdur. Din hədəfi və hədəfə çatmağı müəyyən edir, lakin ehtiyaclarının aradan qaldırılması üçün istifadə olunan alətləri əql təyin edir. Əql öz işini təkmilləşdirir və hər gün daha müasir alətlər seçir.

Bəşər (Əllamə Təbatəbainin dediyi kimi) «ikmal qanunu»na əsasən, hədəfə çatmaq üçün ən sadə və xərci az olan yolu seçir. İnsanın ehtiyacları alətlərin vasitəsilə dəyişildikdə, yəni bu günlər istifadə olunan alətlər təkmilləşdikdən sonra ehtiyacları zamanın tələblərinə uyğun dəyişilməlidir. Bunu həqiqətən zamanın tələbi adlandırmaq olar.

İslam həqiqətən ehtiyac duyulan şeylərin qarşısını almayır. İslam traktor ixtira olunduqdan sonra kotanla yer şumlayan şəxsin bu işini təbii olaraq, qiymətləndirilməlidir. Lakin moda dizdən yuxarı qalxdıqda, qarşısı alınmalıdır. Çılpaq qadınların kinoya çəkilmələrini biz heç nə ilə izah edə bilmərik. Hər hansı bir alət ixtira olunduqda, onu biz faydalı və qeyri-faydalı məqsədlər üçün istifadə edə bilərik. Götürək, mikrafon və digər səs gücləndirici aparatları. Onların vasitəsilə Quran, faydalı elmi verilişləri səsləndirmək mümkün olduğu kimi, qeyri-əxlaqi təranə və çıxışlar da səsləndirmək olar. Radio, televizor, maqnitafon və sair vasitələrlə də eyni qaydada.

Məqsədə çatmaq üçün lazımı vasitələrdən istifadə etməyən şəxs, haqlı olaraq başqalarının tənəsinə məruz qalmalıdır. Məsələn, yaşadığımız dövrdə, hal-hazırda düşmənlə mübarizə aparmaq istəyən hər hansı top-tüfəng əvəzinə qılınc-qalxana əl atsa və məqsədinə çatmasa, özündən başqa kimsəni müqəssir hesab etməməlidir.

SABİT VƏ DƏYİŞƏN EHTİYACLAR

Budur zamanın tələbləri. Biz onu insanların, daha dəqiq desək əksəriyyətin istəyi ilə səhv salmamalıyıq. İnsanın birinci dərəcəli ehtiyacları sabit və dəyişilməzdir. Onun ikinci dərəcəli, yəni birinci dərəcəli ehiyaclarına çatdıran ehtiyacları isə qeyri-sabit və dəyişgəndir. Zamanın ehtiyacları günü-gündən dəyişir, bu dəyişiyliklərlə lazımi qaydada ayaqlaşmayan şəxs quru və qeyri- məntiqi və təsübkələyənən qurbanına çevrilib, heç nə əldə edə bilməyəcəkdir.

Maqnitafon və digər səs ötürücü cihazları ixtira edən şəxslər belə bir böyük nailiyyət əldə etdikləri zaman, ağıllarına belə ki gətirməzdilər ki, onların ixtira etdikləri cihalarla qeyri-əxlaqi çıxış və təranələr səsləndiriləcəkdir. Lakin bu nə ixtiranın, nə də həmin cihazların günahıdır. Günah, onlardan düzgün istifadə etməyən şəxslərindir. Kino, özü-özündə pis sənət deyildir.

Lakin heraində təhlükəli olan qeyri-əxlaqi filimlər çəkilib televizor və kino-teatrlarda nümayiş etdirildikdə, cəmiyyətdə uzun müddət silinməz iz qoyur. Əgər bacarırsınızsa, qarşısını alın, yox əgər bacarmırsınızsa, heç olmasa rəqabət edin. Bütün bunlar olunmur və iş o yerə gəlib çıxır ki, Kəbə və sair müqəddəs yerlərə dair çəkilmiş filmlər qeyri-əxlaqi filimlər nümayiş etdirilən kino-teatrlarda səhnəyə qoyulur.

Bütün bunlar o şəxslərin təsiridir ki, əvvəlcədən bunu fikirləşməmiş və səhlənkarlığa yol vermişlər. Kino insanların dini həyatına daxil olmalı və qeyri-əxlaqi filimlərin yerini tutmalıdır. Əxlaqi filimlər dedikdə, tək dini kinolar nəzərdə tutulmur. İnsanın yaradılışına, qan dövranına, bitkilər aləminin inkişafına dair çəkilmiş elmi kinoları nümayiş etdirməklə, cavanların böyük bir hissəsini düz yola gətirmək olar.

«Zamanın tələbləri», «müasir həyat» deyənlər bilməlidirlər ki, zamanın tələbi odur ki, nümayiş etdirilən filimlər cəmiyyəti günahdan çəkindirib, elmi və tərbiyəvi xarakter daşısın.

Alimlərdən biri deyir: «Məclislərdən birində çıxış etməli oldum. Məndən əvvəl başqa birisi minbərə çıxıb, mikrafona işarə edərək dedi: «Götürün bu şeytan şeypurunu». Çıxış etdikdə, səsini kimsə eşitmədi. Sonra mən çıxış etməli oldum, xahiş etdim ki, «şeytan şeypuru»nu gətirsinlər. Görün, düşüncəsizlik nə yerə gəlib çatmışdır. Dini nüfuzdan salan da məhz bu kimi “alimlərin” qeyri-məntiqi çıxış və hərəkətləridir. Axı mikrafon nə vaxtdan şeytan şeypuru oldu?!

ON ÜÇÜNCÜ FƏSİL

ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ (2)

«Allah yanında yer üzündə gəzən canlıların ən pisi (haqqı) dərk etməyən karlar lallardır»[29].

Bir qədər əvvəl qeyd etdik ki, zamanın tələb və ehtiyaclarını biz iki cür mənalndıra bilərik. Deyə bilərik ki, hər hansı bir dövrdə meydana gəlmiş yenilik əvvəllər mövcud olmadığı üçün həmin dövrə aiddir. Bunun üçün də, həmin yenilikləri qəbul edib onunla ayaqlaşmaq lazımdır. Bunu da qeyd etdik ki, zamanın tələbləri dedikdə, belə bir anlam əldə etmək olduqca səhv və əsassızdır. Çünki baş verən yeniliklər ya irəlləyiş və tərəqqidən, ya da ictimai pozuntulardan meydana gəlir. Bütün dövrlərdə bəşər hər iki cərəyanla qarşılaşa bilər. Demək, əgər hər hansı bir şey təzədirsə, heçdə o demək deyildir ki, biz onu hökmən qəbul etməliyik. Eyni qayda olaraq, hər hansı bir şeyin köhnə olması, onun yaxşı olmasına dəlalət etmir. Demək, hər hansı bir şeyin yaxşı olması, onun təzə və ya köhnə olmasından asılı deyildir. Belə ki, bir çox hallarda hər hansı bir şey yeni olmasına baxmayaraq, heç də özünü doğrultmayır. Zamanın tələb və ehtiyaclarına verilən başqa bir anlam, əhalinin əksər hissəsinin istək və zövqü ilə əlaqələndirilir.

Yəni insan daim yaşadığı cəmiyyətin (əhalisinin əksər hissəsinin) istək və nəzərlərinə tabe olub, onlarla həmahənglik etməlidirmi? Xeyr, Bu da düzgün deyildir. Beləki, bir çox hallarda əhalinin əksər hissəsi müxtəlif cərayanların təsiri altına düşərək, qeyri-məntiqi və insan təbiəti ilə tam ziddiyyətlik təşkil edən hər hansı bir şeyi müsbət qiymətləndirirlər. Bir qədər əvvəl biz bu barədə ətraflı söhbət etdik.

Lakin zamanın tələbləri üzərində düşünməli olduğumuz başqa bir anlam da (təfsirdə) verilmişdir. O da zamanın ehtiyacları məsələsidir. İnsan bütün dövrlərdə özünün həqiqi hədəflərinə çatmaq üçün ikinci dərəcəli hesab olunan bəzi şeylərə ehtiyac duyur. Yəni insanın bu ehtiyaclarından başqa birinci dərəcəli digər sabit ehtiyacları da vardır. Onun birinci dərəcəli sabit ehtiyacları ikinci dərəcəli qeyri-sabit və dəyişgən ehtiyaclarının meydana gəlməsinə səbəb olur.

İnsan bu ehtiyacların aradan qaldırılması üçün daim müxtəlif alət və vasitələr axtarır. Vasitə və alətlər isə daim dəyişilməkdə və inkişafda olur. Bəşəriyyətin qarşılaşdığı bu dəyişiyliklər zamanın tələblərini, zamanın ehtiyaclarına çevirmişdir. Məsələn, insan qış fəslində istiliyə ehtiyac duyur. İlin dörd fəsli nə qədər davam edəcəksə, onun istiliyə olan ehtiyacı da eyni qaydada olaraq davam edəcəkdir. Lakin fərqli olan insanın öz ehtiyaclarını hansı vasitə ilə aradan qaldırmasıdır. Məsələn, əvvəllər daşkömür ən başlıca istilik mənbəyi hesab olunurdu. Daşkömürə duyulan ehtiyac artdıqca, qiyməti də artırdı. İş o yerə gəlib çatdı ki, daşkömürə dair şer və təsniflər yazılmağa başladı. Məgər daşkömür bəşəriyyətin birinci dərəcəli ehtiyaclarından olmuşdurmu? Xeyr. Daşkömür insanların qızınması üçün istifadə olunan adi bir təbii sərvətdir. Beləki, sonralar onu neft əvəz etməyə başladı. Demək, istər daşkömür istərsə də neft, insanın ikinci dərəcəli ehtiyaclarındandır. Onun birinci dərəcəli ehtiyacı, istiliyi təmin etməkdir.

Zamanın tələbləri dəyişmir dedikdə, bir çox hallarda baxıb görürük ki, əslində dəyişilən zaman ehtiyaclarıdır. Belə ki, meydana gələn yeni alət və vasitələr daha ucuz, daha qüdrətli və istifadə olunması daha asandır. Hər bir alim və düşüncəli şəxsin qəbul etməli olduğu zamanın tələb və ehtiyacları da bundan ibarətdir. Bütün bunlar dediklərimizin xülasəsi idi. Lakin haqqında söhbət açmaq istədiyimiz şey, insanın sabit və qeyri-sabit (dəyişgən) ehtiyaclarıdır. Bəzilərinin fikrincə, insanın bütün ehtiyacları qeyri-sabit və dəyişgəndir. Ümumiyyətlə, insanın sabit ehtiyacı olmur və zaman dəyişdikcə, onun tələbləri, ehtiyacları da dəyişir. Bir vaxtlar daş ömürünə ehtiyac duymuşsa, zaman dəyişdikcə neftə və sair yanacaq məhsullarına ehtiyac duymağa başlamışdır. Əlbəttə, onların dedikləri həm maddiyata şamil olur, həm də mənəviyata. Dinə gəldikdə isə, onlar dinin mövcud olub-olmaması barədə söhbət açmağa hazır deyillər. Bu haqda deyirlər: «Bir vaxtlar bəşər dinə ehtiyac duyduğu halda, zamanı keçdikcə, dinə olan ehtiyacı yavaş-yavaş aradan qalxmışdır». Dinə ehtiyac duymadıqda isə təbii olaraq, daş kömür kimi, din də öz yerini başqa şeylə əvəz etməlidir. Materialistlər adətən belə bir məntiqə əsaslanmışlar. Onların fikrincə, dünyada heç bir şey sabit deyildir. Hər şey dəyişilməkdədir, bəşərin ehtiyac duduğu şeylərə bir zamanlar ehtiyac duyduğu üçün meydana gəlmiş və dövr dəyişməklə, ehtiyac duyduğu şeylər də ya öz mahiyyətini itirmiş, ya da məhv olub aradan getmişdir. Təəssüflər olsun ki, onlar minlərlə cavanı özlərinin belə bir məntiqi ilə haqdan uzaq salmışlar.

BU MƏSƏLƏYƏ FƏLSƏFİ BAXIŞ

Lakin biz bu məsələni açıqlamalıyıq. Bu ümumi qanunun mahiyyəti iki yolla açıqlanır. Onlardan biri fəlsəfi, digəri isə ictimai xarakteri daşıyır. Fəlsəfi xarakter dedikdə, dünyada heç nəyin sabit qalmadığı və hər şeyin dəyişiləcəyi, ictimai xaraker dedikdə isə, ictimaiyyətdəki hər bir şeyin ehtiyac üzündən meydana gəldiyi nəzərdə tutulur.

İctimai ehtiyaclar isə daim yenilməkdədir. Deməli, hər bir şey cəmiyətdə müvəqqəti olaraq qalır. Daim dəyişiklik və qeyri-sabitlik tərzi-təfəkkürü necə, düzgündürmü?

Hər şeyin daimi dəyişiklikdə olmasını qəbul etmək, heç də düzgün olmazdı. Lakin maddi aləmin qeyri-sabitliyi və diyişilməsi tamamilə düzgündür.

Yəni dünyada elə bir maddi varlıq tapmaq olmaz ki, yarandığı ilk gündən axıradək həmin xüsusiyyət və quruluşda qalmış olsun. Sizi əhatə edən dağlar yarandığı ilk gündən həmin quruluşda olmuşlar, lakin axıradək həminki kimi qalacaqlarmı? Dənizlər necə vardırlarsa, eləcə də qalacaqlarmı? Xeyr! İslam alimləri Nəml surəsinin 88-ci ayəsini aləmdəki varlıqların dəyişikliyinə dəlalət etdiyini bildirmişlər. Ayədə deyilir: «Dağlara baxıb onları donmuş (hərəkətsiz durmuş) zənn edərsən, halbuki onlar bulud keçdiyi kimi keçib gedirlər. Bu, hər şeyi bacarıqla yerli-yerində edən Allahın gördüyü işdir».

Dağ burada misal olaraq çəkilmişdir. Yəni aləmdə mövcud olan bütün varlıqlar qeyri-sabit və daim dəyişilməkdədir. Alimlərdən biri qədim zamanlardan bəri demişdir: «Yəni çayda çimən bir şəxs əgər səhəri günü yenə də həmin çayda çimərsə, nə su dünənki su olur, nə də şəxsin özü dünənki şəxs? Demək bir şəxsin eyni çayda iki dəfə çimməsi qeyri-mümkündür, aləmdəki maddə və varlıqların dəyişilməsində heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Götürək, Xəzər dənizini. Coğrafi təhqiqatlar göstərir ki, yarandığı ilk gündən bu günümüzdədək, sahil ərazisində nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişiyliklər baş vermişdir. Qitələr arasında yaranmış fasilələri də buna bir misal çəkmək olar. Belə ki, qədim dünyanın ərazisinə nəzər saldıqda, qitələr arasında hal-hazırki fasilələrin mövcud olmadığının şahidi oluruq. Lakin illər, əsrlər keçdikcə yerin quru əraziləri bir-birindən ayrılmış və böyük qitələr halına düşmüşdür. Yer üzünün havasında baş verən dəyişiyliklərə nəzərə salın. Əlli il bundan əvvəlki soyuqları indi görmək olurmu? Dünyada hər şey köhnəlir. Gözə görünməyən atom zərrəciklərinin yaranma, intenivlik fəallıq və (cavanlıq) fəaliyyətsizlik qocalıq mərhələsini keçirələr. Milyonlarla atom ölür və onların yerinə yeni milyonlarla atom meydana gəlir. Dünyada heç bir varlıq sabit və daimi deyildir. Ola bilsin, bəziləri bəzilərindən daha çox davam gətirsin, lakin əvvəl-axır onun da sonu gəlib çatacaqdır. Ənbiya surəsinin 34 və 35-ci ayələrində deyilir: «Səndən əvvəl də (dünyada) heç kəsə əbədi həyat (ölməməzlik). Belə olduğu təqdirdə, sən ölsən, onlar dirilmiş qalacaqlar?! Hər kəs ölümü dadacaqdır».

Əgər ayədəki “hər kəs” kəlməsini zat məasında götürsək, ayənin mənası belə olacaqdır: «lakin hər şey daimi dəyişiklikdədir» deməyimiz düzgün olardımı? Xeyr! Belə ki, bəzi varlıqlarda baş verən dəyişiyliklər bir qədər fərqli olur. Bu varlıqlardan biri də, insan ruhudur. İnsan qocalır və xarici görünüşündə qocalıq əlamətləri özünü büruzə verir, lakin ruhu dəyişməz olaraq qalır.

İNSAN RUHUNUN SABİTLİYİ

Elm bunu sübut etmişdir ki, insan bədəni «sellul» adlanan kiçik hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur və bu seylullar iki hissəyə bölünürlər: Əsəb və qeyri-əsəb selulları. Qeyri-əsəbi sellular həm yeniləşir, həm də köhnəlir. Bu məsələni bütün dövrün alimləri təsdiq etmişlər. Əsəb seylulları barədə isə bu fikirdədirlər ki, seylullar ölmür, lakin onların xarici görünüşü dəyişilir.

Demək, əgər bir insanın nəzərdə tutarsınızsa, sanki hər hansı bir insanı və ya məscidi nəzərdə tutmuş olursunuz. Əgər məscidin divarlarını, qapı pəncərələrini, günbəzini söküb yenidən tikərlərsə, bəlkə də kimsə bunun gördüyü həmin məscid olduğunu güman etsin. Lakin əslində, bu artıq həmin məscid deyildir. Əgər öz bədənimizə nəzər salsaq, bir neçə il ərzində onda nə qədər dəyişikliklərin baş verdiyinin şahidi olacağıq. Bədənimizdə dəyişikliklər necə baş verirsə, yenidən təmir olunan məscidin quruluşunda da həmin dəyişikliklər müşahidə olunur. Xarici görünüşümüz dəyişilsə də, daim sabit qalan bir həqiqət vardır, o da bizim şəxsiyətimizdir.

Əvəz etdiyimiz paltarlar kimi zahiri görünüşümüz dəyişildikdə, şəxsiyyətimiz daim sabit olaraq qalır və dəyişməyir. İbni Sinanın Bəhmənyar adlı olduqca zirək və bacarıqlı şagirdi var idi. Bəhmənyar əvvəllər zərtüşt dinində olmuş və sonralar İslamı qəbul etmişdir. Zamana dair irəli sürdüyü nəzəriyələrin birində demişdir: «Hər şeyi müəyyən edən zamandır. Zaman hər şeyin mahiyyətinin (zatının) bir hissəsini təşkil edir və zaman dəyişdiyi üçün demək hər şey dəyişiklikdədir».

İbni Sina şagirdinin bu fikiri ilə razılaşmayıb deyir: «Hər şey demək» heç də düzgün deyil. Lakin Bəhmənyar fikrindən əl çəkmək istəmir. Bir az keçdikdən sonra Bəhmənyar İbni Sinaya sual verir, lakin İbni Sina ona cavab vermir. Bəhmənyar nə üçün cavab vermədiyini soruşduqda, İbni Sina deyir: «Sualı kimə verirsənsə, ondan da cavabını gözlə. Bəhmənyar təəccüblənir. İbni Sina deyir: «Sən belə bir əqidədəsən ki, zaman dəişilməklə hər şey dəyişilmiş olur. Demək, əgər bir qədər əvvəl kiməsə sual vermiş olsan, zaman dəyişilməklə sual verdiyin şəkildə artıq həmin şəxs olmayacaqdır. Belə olduğu bir halda sən kimdən cavab gözləyirsən? Demək qəbul etməmisən ki, insanın şəxsiyyəti sabit və dəyişilməzdir. Sənində şəxsində şəxsiyyətin bir şagird kimi sabit və dəyişilməzdir».

Ruh haqda söhbət açmaq, hər şeyin daim dəyişiklikdə olduğunu hesab edən fəlsəfi ideologiyaya əks cavab verməkdir.

TƏBİƏT QANUNLARI SABİTDİR



Geri   İrəli
Go to TOP