A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: ISLAM VƏ ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ
Müəllif:
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


Fitrətin verdiyi hökm din rəhbərlərinin (məsum imamların) buyurduqlarına əsasən, ağıl adlanan batini Allahın bəşərə göndərdiyi zahiri peyğəmbərləri olmuşlar. {Diqqət et}

İnsan, ona yol göstərəcək və doğru yola hidayət edəcək bir şəxsə daim ehtiyac duyan bir varlıqdır. İnsanı haqqa hidayət edən ağıl və düşüncə, onun özü üçün bir peyğəmbərdir. Yəni bu elə bir vasitədir ki, ilahi lütf bunu insan üçün zəruri olaraq tələb etmişdir. Lakin insanın tapmalı olduğu yolu qət etməsi üçün hər hansı bir vasitə lazımdır. Nəfsani istəklər və daxili xüsusiyyətlər adətən ayrı-ayrılıqda insan vücuduna hakim olur və insan bir çox yolları məhz həmin daxili xüsusiyyətlər və təbiəti ilə qət etməli olur. İnsan vücudunda mövcud olan belə bir qüvvənin həqiqi mahiyyəti hələ də açılmamışdır. Məsələn, insanın boğazında ikisi xaricdən, ikisi daxildən olan dörd yol vardır. Onlar hülqumda dörd yerə ayrılırlar. Biri burun, biri ağız, biri böyrək, biri də mədədən gəlir. Lakin insanın belə bir bölgüdən heç bir xəbəri yoxdur. Adi hallarda bu dörd yoldan yalnız ikisi açıq olur. Bu iki yolda insanın rahat nəfəs almasını təmin edən burun və böyrək yollarıdır. Heç diqqət yetirmisinizmi ki, ağzınıza qoyduğunuz tikəni çeynədikdən sonra ixtiyarsız olaraq udursunuz? Tikəni udan zaman bu dörd yoldan üçü öz-özünə bağlanır və tikənin mədəyə daxil olması üçün yalnız biri açıq qalır. Əgər burun yolu açıq qalarsa, yemək oraya daxil olub tənəffüsün çətinləşməsinə səbəb olar bilər. Böyrəyə gedən yolun açıq qalması isə, insan üçün daha təhlükəlidir. Açıq qalan yalnız mədənin yolu olmalıdır. Bu daxili orqan öz işini bilir və lazım gəldikdə, işə düşərək, öz vəzifəsini yerinə yetirir. Bunun özü bir növ daxili hidayətdir. Yemək bir yolla mədəyə çatmalıdır. Lakin nə etmək lazım olduğunu ağıza qoyulan tikə deyil, həzm orqanı bilir.

Ağıl, insan vücudunda başqa bir hidayətçi funksiyanı yerinə yetirir. Belə ki, insan bir çox məsələləri ağıl və şüurunun vasitəsilə həll edə bilir. O, özünə xeyiri olan şeyləri məhz ağıl və şüur ilə dərk edir. Məsələn, iki şeylə qarşılaşdıqda, o birini seçməli olur, bu işdə də ona köməklik edən təbii ki, ağıl və şüurdur. Zehni çatızmamazlıq (dəlilik) xəstəliyinə tutulmuş şəxslərin hissiyyat və sair xüsusiyyətləri adi insanla bərabər səviyyədə olsa da, ağıl və şüuru qeyri-fəal olur. Yəni bu şəxslər, ağılın onları hidayət etməsindən lazımı qaydada bəhrələnmirlər. Hidayət hissiyyat və təbii xislətlərinin əhatə dairəsi bir-birilərindən fərqli olur.

Lakin başqa bir dördüncü hidayətçi də vardır; o da vəhyidir, lakin heç də hamıda mövcud olmur. Naqis vəhy qüvvəsi, cüzi ilhamlar hamının vücudunda olsa da, kamil vəhy qüvvəsinə heç də hamı malik olmur. Allah-təala Özünün layiq bəndələrini (bəşəriyyətin ehtiyac duyduğu haqq yola hidayət etmək üçün) peyğəmbərliyə təyin etmiş və onlara vəhy etmişdir.

İnsanın ehtiyac duyduğu həqiqətlərə nə ağlı, nə hissiyatı, nə də təbiəti hidayət edir. Məhz belə bir şəraitdə, vəhy insanın köməyinə gəlir və onu haqqa hidayət edir. Demək, insanın peyğəmbərlərə ehtiyac duymasının sirri, onun bir sıra çətinliklərinin din və vəhy yolu ilə aradan qaldırılmasından irəli gəlir. Vəhy məsələsi zaman (sivilizasiya dərəcəsindən) baxımından deyil, vəhy olunan şəxslərin məqam və dərəcələri baxımından fərqli olmuşdur. Heç də belə olmamışdır ki, qanun və sivilizasiya əvəz olmaqla, peyğəmbər də başqa bir peyğəmbər ilə əvəz olsun. Yəni əgər sivilizasiya inkişaf etmişsə, demək yeni qanunlar tərtib olmunmalıdırmı? Xeyr. Vəhyin əvəz olunması (yəni yeni peyğəmbərin göndərilməsi) bəşəriyyətin tərzi-təfəkkürünün dəyişilməsindən asılıdır.

Cəmiyyətin inkişaf və keçdiyi mərhələlər fərdin inkişaf və keçdiyi mərhələlərə bənzəyir. İnsan uşaqlıq, yeniyetmə, cavanlıq və qocalıq mərhələlərini ötüb keçdiyi kimi, cəmiyyət də bütün bu mərhələləri arxada qoyub, özünün ən yüksək səviyyəsinə gəlib çatır. O, ilkin mərhələdə uşaq kimi zəif, istedad və qavrama qabiliyyəti də aşağı səviyyədə olur. İnkişaf etdikcə, istedad və qavrama qabiliyyəti də artır və güclənir. Uşaq olduğu dövrlərdə biz onlara bəzi göstərişlər verir, lakin buna qüdrəti çatmadığını bildiyimiz üçün onun üzərinə düşən vəzifələrdən bəzilərini ya özümüz görür, ya da güzəştə gedərək, yerinə yetirməməyə icazə veririk. Yetkinlik çağına gəlib çatdıqda isə, bütün lazımı şeyləri ona öyrədir və o da ömrünün sonunadək əldə etdiyi təcrübələrdən istifadə edərək, üzərinə düşən hər bir vəzifəsini yerinə yetirir.

Bəşərin ehtiyac duyduğu ümumi qanunlar ona vəhy yolu ilə bildirilir və bütün bunlardan məhdud olur. Elə ilk vaxtdan bəşəriyyətə bütün qanunların təlim olunmamasının əsas səbəbi də, onların ilkin uşaqlıq mərhələsində olması olmuşdur. Ümumi qanunlar bütün əsrlərdə bir cür olmuşdur, lakin bəşərin bütün qanunlarının ona təlim olunmasına istedad və bacarıq olmamışdır. Əgər verilsəydi belə, ondan lazımi qaydada istifadə edə bilməzdi. Qanunlar verildikdən sonra da gərək onlara yol göstərəcək və həmin qanunları həyata keçirmək üçün rəhbər göndəriləydi. Bəşər özünün yetginlik çağına çatdıqda, əqli təkamül səviyyəsinə gəlib çatır. Elə bir səviyyəyə ki, qanunları qəbul edib həyata keçirməyə həm qüdrəti çatır, həm də bacarığı olur. Yalnız belə bir səviyyəyə çatdıqdan sonra ona bəşəriyyəti haqqa hidayət etmək üçün lazım olan vəhyin bundan ibarətdir olduğu deyilir. Ağıl və şüurun elə bir səviyyəyə gəlib çatmışdır ki, vəhy yolu ilə ehtiyac duyduğun şeylər sənə deyilir, sən də onları qoruyub, gündəlik həyatında həyata keçirməlisən. Xatəmiyyətin (hər hansı bir işin sona çatması) heç də sivilizasiya dövrlərindən birinin belə bir adla adlandırılmasından ibarət deyildir! Sivilizasiya dövrləri də xatəmiyyət üçün malik deyildir. Xatəmiyyət dövrü dedikdə elə bir dövr nəzərdə tutulur ki, bəşərə qanun və qaydalar təlim olunduqda, onu qoruyub-saxlayıb və daha sonra ağıl və şüurunun vasitəsilə həmin qanunlardan daim istifadə edə bilib. Az yaşlı uşaq oxuduğu kitabın qədrini bilmədiyi kimi, səmavi kitablar nazil olmuş əvvəlki qövmlər də həmin kitabların qədrini bilməmiş, onları ya cırıb dağıtmış, ya da itirib xatirələrdən silmişlər. İbrahim (ə)-a nazil olmuş səhifələr, İsa (ə)-a nazil olmuş İncil, Musa (ə)-a nazil olmuş Tövrat haradadır? Əgər Zərdüşt həqiqətən Allah peyğəmbəri olmuşsa, hanı onun Avestası? Bütün bunlar bəşəriyyətin yetginlik mərhələsinə çatmamasından xəbər verir. Yəni əgər həmin dövrlərdə Quran da nazil olmuş olsaydı, hal-hazırda ondan da heç bir əsər-əlamət qalmazdı. Baxıb görürük ki, bəşər elə bir mərhələyə gəlib çatmışdır ki, artıq ona nazil olan kitabı qoruyub-saxlayır və uşaq kimi cırıb məhv etmir. Quranın qorunub-saxlanılması bəşərin yetginlik səviyyəsinə çatmasına dəlalət edir. Ağıl naqis olduğu halda, vəhyin (peyğəmbərin) üzərinə düşən ən başlıca vəzifə, ona köməklik edib, çətinlikləri aradan qaldırmaqdır. Xatəmiyyət o dövrə deyilir ki, bəşər vəhy yolu ilə ona təlqin olan şeyləri qəbul etməyi və ictihadla qarşılaşdığı məsələləri ümumi qanunlarla tətbiqi bilsin. Demək, «necə olur ki, Nuh (ə)-dan sonra İbrahim (a) yeni şəriətlə, ondan sonra Musa (ə), ondan sonra İsa (ə) və ondan sonra sonuncu peyğəmbər həzrət Məhəmməd (s) yeni şəriətlə gəldi?» – deyilsin deyə, xatəmiyyətin sivilizasiya mərhələsi ilə heç də əlaqəli deyildir. Sonuncu peyğəmbərdən sonra zaman dayanmışdırmı ki, yeni şəriət gəlmədi. Xeyr, zaman dayanmır. Sonuncu peyğəmbərin zamanından bu günədək baş verən dəyişikliklər isə, Nuh peyğəmbərin sonuncu peyğəmbərin zamanınadək baş verən dəyişikliklərdən bir neçə dəfə çox olmuşdur. Bunun sivilizasiya mərhələsi ilə bir bağlılığı yoxdur. Bəs peyğəmbərlər nə üçün göndərilmişdir? Ümumiyyətlə, bəşəriyyətin peyğəmbərə olan ehtiyacı nədən ibarətdir?

Peyğəmbər, insana «ictihad və istidlal etmə! Hər nə lazımsa, mən sənin yerinə görəcəyəm» demək və onun bütün vücudunu öz ixtiyarına alaraq, fəaliyyətdən saxlamaq üçün göndərilməmişdir. Bu, aləmin nizamı və ümumi qanunları ilə tam ziddir. Peyğəmbərlərin şuarı bu olmuşdur: «Ey bəşər! Üzərinə nə düşmüsə, nəyə qadirsənsə, onu özün gör. Haqqında düşünüb-daşına bildiyiniz şeyləri özünüz həll edin. Öhdəsindən gələ bilmədiyiniz şeyləri isə bizim üzərimizə qoyun». Sanki yeriməyi təzə öyrənən körpə qarşınızda gedir, siz də onu qoruyur və yıxılmağa qoymursunuz. Nə qədər bacarırsa, ona yol getməyə imkan verirsiniz, yıxılmaq istədikdə isə, onu qucaqlayıb yeriməyə köməklik edirsiniz. Vəhy də belədir, lakin bəşərin vəhyə ehtiyac duyduğu şeylər, dünyanın əvvəlindən sonunadək məhdud olmuşdur. Adəm (ə)-ın zamanından həzrət Məhəmməd (s)-ın peyğəmbərlik dövrünədək bəşəriyyətin vəhyə olan ehtiyacı məhdud olmuşdur. Lakin məhdud olsa da, onu qəbul etməyə qadir olmamışdır. Bu səbəbdən zaman keçdikcə, Allah tərəfindən daim peyğəmbərlər göndərilmişdir. Sonradan gələnlər də dinin qorunmasına müvəzzəf olmuşlar. Əgər diqqət yetirmişsinizsə bilməlisiniz ki, həkimlər xəstələr ilə iki cür rəftar edirlər. Onlar sadə və adi xəstələrə nüsxə yazır və onlar özləri öz qayğılarına qalırlar. Ziyalı xəstələri müalicə etmək isə, onlar üçün çox asandır. Onlarla iki kəlmə danışmaqla, öz fikirlərini onlara çatdırır və bununla da, hər iki  tərəf kifayətlənir.

Buradan belə məlum olur ki, xatəmiyyət məsələsi artıq həll olunmuşdur və zaman dəyişməklə dinlər nəsx olunmalı, xatəmiyyət də olmamalı və əgər nəsx olunmamalıdırsa, yeni şəriətin özündən əvvəlki şəriəti nəsx etməməsi, tamamilə səhv və əsassızdır.

İYİRMİ DÖRDÜNCÜ FƏSİL

XATƏMİYYƏT (PEYĞƏMBƏRLƏRİN SONUNCUSU)

«Məhəmməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin O, Allahın rəsulu (elçisi) peyğəmbərlərin sonuncusudur»[53].

Artıq bizə məlum oldu ki, bir şəriətin başqa bir şəriət ilə əvəz olunması, yalnız və yalnız zamanla əlaqəlidir. Bütün alimlər belə bir fikirdədirlər ki, hər hansı bir şəriətin müəyyən dövrdə qüvvədə olub və bir müddətdən sonra yeni şəriət gəlməsi ilə əvəz olmasına, yalnız zamanın tələb və ehtiyacları səbəb olmuşdur. Buradan belə bir sual meydana gəlir: elə isə heç bir şəriət sonuncu olmamalı və zaman dəyişdikcə, şəriətlər bir-birini əvəz etməlidir?

Əvvəlki fəslimizdə bu suala cavab verərkən qeyd etdik ki, belə bir məntiqə əsaslanan şəxslər, iki şeyi bir-biri ilə qarışdırmışlar. Onlar belə güman edirlər ki, zamanın tələbləri dəyişilir dedikdə, yalnız bəşəriyyətin sivilizasiya səviyyəsinin əvəz olunduğu nəzərdə tutulur. Bunun üçün də, müasir dövrün ehtiyaclarını aradan qaldırmaq üçün Allah tərəfindən yeni peyğəmbər göndərilməlidir. Lakin bu heç də belə deyildir. Sivilizasiyanın dəyişilməsi ilə zamanın tələbləri heç də qanunların əvəz olunmasına səbəb olmur. Yəni şəriətin özündən əvvəlki şəriəti nəsx etməsinin əsas səbəbi də, əvvəlki şəriətin qüvvədə olduğu müddət ərzində bəşərə bəyan olunan şeyləri dərk edə bilməməsi olmuşdur. Tədriclə bəşər inkişaf edir və yeni şəriət daha kamil formada göndərilir. Nəhayət o elə bir səviyyəyə gəlib çatır ki, artıq vəhyə ehtiyac duymur. Demək, bəşərin vəhyə olan ehtiyacı məhduddur. Bu mənada ki, istər ilahi maarif, istərsə də ictimai və əxlaqi qanunlar baxımından, bir sıra maarif, mətləb və məsələlər bəşərin elm, təcrübə və şüurundan xaricdir. Yəni bəşər yiyələndiyi elm ilə onları dərk edə bilmir. Elm və şüuru naqis olduğuna görə vəhy onun köməyinə gəlir. Belə olduqda, da artıq bir çox sonsuz məsələlərin vəhy yolu ilə bəşəriyyət çatdırılmasına heç bir lüzum yoxdur. Bəşər vəhyə o zaman daha çox ehtiyac duyur ki, onu qəbul edib qoruyub-saxlamağa qadir olmuş olsun.

Bəşəriyyətin yeni şəriətə ehtiyac duymasına səbəb olan amillərdən biri də, əvvəlki şəriətin camaat tərəfindən təhrif olunub, başqa bir hala salınmasıdır.

Peyğəmbərlərin üzərinə düşən vəzifələrdən biri də, keçmiş peyğəmbərlərin gətirdikləri şəriətləri qoruyub-saxlamaq və onları bəşəriyyətə çatdırmaqdan ibarətdir. Yəni hər bir peyğəmbərin insanlara verdiyi təlim və gətirdiyi şəriət, insanların tarix boyu təhrif etdikləri əvvəlki peyğəmbərlərin verdikləri təlim və gətirdikləri şəriətin bir hissəsini təşkil edir. Bu həqiqəti həm Qurani-kərim, həm də bəşəriyyətin əldə etdiyi təcrübə təsdiq edir. Məsələn, Quran nazil olmaqla, Tövratla İncili nəsx etmiş, lakin təlimlərinin bəzilərini qoruyub saxlamışdır. Yəni bu ilahi kitablar insanlar tərəfindən nəsx olunduqdan sonra Quran nazil olaraq bu həqiqəti aşkara çıxarmışdır ki, insanlar onları təhrif etmiş və hər iki kitabın orjinalı hal-hazırda aradan getmişdir. Bütün bunları nəzərə alaraq, Qurandan əvvəl nazil olmuş səmavi kitabların təhrif olunduğuna yəqinlik hasil edirik. Götürək, Quranda İbrahim (ə)-ın millətini və onun təkallahlığın təbliğ üsulunu. Qüreyş özünü İbrahim (ə)-ın nəslindən hesab edirdi, lakin bütünlüklə aradan getməkdə olan İbrahim peyğəmbərin şəriət və təlimləri idi. Onlar orada istədikləri dəyişiklikləri aparmış və onu demək olar ki, tamamilə təhrif etmişdilər. Ənfal surəsinin 35-ci ayəsində bu haqda buyurulur: «Onların Beytül-həramdakı namazı (duaları), fit verib əl çalmaqdan başqa bir şey deyildir».

Demək, İbrahim (ə) öz dövründə namazı vacib etmişdir. Onun vacib etdiyi namaz, həqiqətən ibadətin bir hissəsini təşkil edirdi.

İbadət – yəni Allaha şükr və səna etmək, Onun qarşısında son dərəcədə müti olmaq və Onu bütün eyb və nöqsanlardan uzaq bilmək. Xarici görünüş baxımından İbrahim (ə)-ın qıldığı namaz bizim qıldığımız gündəlik vacib və müstəhəbb namazlardan fərqli olsa da, o da qıldığı namazlarda Allaha şükr və səna etmiş, Onun qarşısında xalisanə bəndəlik etmiş və müqəddəs Zatını bütün eyb və nöqsanlardan uzaq hesab bilmişdir. İnsanlar həmin namazı o qədər təhrif etmişlər ki, Quran nazil olduğu dövrdə yalnız əl və fit çalmaqdan ibarət olmuşdur. Deməli, peyğəmbərin gördüyü işlərdən biri də, özündən əvvəlki peyğəmbərlərin gətirdikləri şəriəti təlim etmək və qoruyub-saxlamaqdan ibarət olmuşdur. Bunun üçün də Quran İbrahim (ə) haqda buyurur: «İbrahim yəhudi, xaçpərəst idi. O, ancaq hənif (batildən haqqa tapınan, haqqa yönəlmiş olan) müsəlman (Allaha təslim olan) idi. Allaha şərik qoşanlardan deyildi»[54].

Yəhudilər deyirdilər ki, İbrahim də, təriqəti də bizim yəhudilik təriqəti olmuşdur. Nəsranilər də bunu təkrar edərək belə bir əqidədə olmuşlar ki, onların dini İbrahim (ə)-ın gətirdiyi dinin kamil formasıdır və onun şəriəti yeni nəsrani şəriəti ilə nəsx olaraq aradan getmişdir.

Başqa bir ayədə buyurulur: «(Ya Peyğəmbər!) Allahın «dini qoruyub saxlayın, ona düzgün riayət edin, dində ayrılığa düşməyin!» – deyə, Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy buyurduğunu, İbrahimə, Musaya v İsaya tövsiyə etdiyini dində sizin üçün qanuni etdi. Sənin dəvət etdiyin (tövhid dini) müşriklərə ağır gəldi. Allah istədiyi kimsəni Özünə (peyğəmbər) seçər tövbə edib Ona tərəf qayıdan kəsi doğru yola yönəldər»[55].

Yəni müxtəlif təriqət və etiqadlar sonralar təhrif nəticəsində, təəssübkeş şəxslər tərəfindən meydana gəlmişdir. Əgər onların uydurduqları, dinə əlavə və ya ondan ixtisara saldıqları şeyləri kənara qoyarıqsa, bütün ilahi dinlərin eyni məqsəd və hədəf daşıdığının şahidi olarıq.

Buradan belə bir nəticəyə gəlirik ki, bütün peyğəmbərlər özləri və özlərindən əvvəlki dinləri yaşatmış və qoruyub-saxlamaqla məşğul olmuşlar. Demək, Adəm (ə)-dan həzrət Məhəmməd (s)-a kimi bütün dinlərin mahiyyəti eyni, şaxələri isə bir qədər fərqli olmuşdur. Göndərilmiş hər bir yeni peyğəmbər, qüvvədə olan şəriəti əlavə və təhriflərdən qoruyub-saxlamış və insanlara haqqı batildən ayırmağa köməklik etmişdir. Buradan belə bir sual meydana gəlir: sonuncu peyğəmbərdən əvvəllər də bəzisi xurafata qapılmış və dinləri təhrif etmişlər, yoxsa sonrakı dövrlərdə yaşayan inkişaf belə bir xüsusiyyətə malik olmuşlar? Sözsüz ki, bəşərin təbiəti dəyişilməmişdir. Həzrət Məhəmməd (s)-dan əvvəl necə olmuşlarsa, ondan sonra da eləcə də qalmışlar.

Şair deyir: {şairin adı qeyd olunmayıb}

 

Dinini arayıb araşdırdılar,

«Bəs» deyincə, azaldıb çoxaldılar.

Görəsən, sən özün belə tanımazsan onu.

 

Belə olmasaydı, sayı-hesabı bilinməyən firqə və məzhəblər meydana gələ bilərdimi?

Bildiyimiz kimi bidət İslam dininə də yol tapmışdır və sonuncu imam həzrət Hüccət ibni Həsənin qeybə çəkildiyinə etiqadı olan bir müsəlman kimi «yəti bi dinin cədidin – gəldiyi zaman yeni dinlə qarşılaşacaq» cümləsindən belə bir anlam əldə edirik ki, zühur etdiyi zaman insanlar onun cəddinin (Peyğəmbərin (s)) dinində, yəni müsəlman olduqlarını deyəcək və dinə saysız-hesabsız əlavələr olunduğu üçün (İmam Zaman (ə) islahatlar apararkən) onlara belə gələcəkdir ki, bu İslam dini deyil, başqa bir dindir. Həqiqi İslam zühur etməklə, onun özü bərpa edəcəkdir.

Bir çox hədis və rəvayətlərdə nəql olunmuşdur ki, İmam Mehdi (ə) zühur edərkən, bir çox ev və məscidləri sökəcək və camaat elə güman edəcəkdir ki, o özü ilə yeni din gətirmişdir.

Vəhy yolu ilə bəşərin həqiqətə çatmaq üçün istedad baxımından deyil, islahatçıya olan ehtiyac baxımından sabiq dinin islahatçısı olan peyğəmbərin sonuncu şəriət sahibi olmasını necə başa düşə bilərik? Burada da iki mətləbə işarə etməliyik. Onlardan biri heç bir şübhə doğurmayan, hər zaman sonuncu dində belə islahat və islahatçıya olan ehtiyacından ibarətdir. Yaxşı işlərə dəvət və pis işlərdən (əmr be məruf və nəhy əz münkər) çəkindirməyin özü islahatın bir növüdür. İmamlardan nəql olmuş hədisdə deyilir: «Bütün dövr və əsrlərdə dini təhrif edən ifratçıların yalanlarını üzə çıxaran islahatçılar olur».

İslahat və islahatçılara olan ehtiyaca dair heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Lakin fərq burasındadır ki, əvvəlki şəriətlər qüvvədə olduğu dövrlərdə insanların təhrif və bidətlə mübarizə aparmaqa nə qüdrəti olmuşdur, nə də bacarığı. Bunun üçün Allah tərəfindən peyğəmbərlər göndərilməli və bu işi həyata keçirməli idi. Xatəmiyyət dövrünə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də, islahat üçün islahatçı qüvvələrin mövcud olmasıdır. Bu səbəbdən də Əhli-Beyt davamçıları İmam Zaman (ə)-ı peyğəmbər kimi yox, imam kimi qəbul edir.

Peyğəmbər (s) bildikləri bütün şeyləri Əli (ə)-a təlim vermiş, o da yiyələndiyi elm və dini bilikləri öz övladlarına təlim vermiş və beləliklə, imamlar bu tükənməz xəzinəni biri digərinə miras qoymuşdur. Peyğəmbər (s)-ın bəyan etdiyi bütün şeyləri məsum imamlar bizlərə çatdırdıqları üçün vəhyə artıq heç bir ehtiyac qalmayır. Çünki onlar peyğəmbərin bəyan etdiyindən artıq heç bir şey söyləməmişlər.

Burada belə bir mətləbə işarə etmək istəyirəm: ətrafında xurafat meydana gəlmiş məsələlərdən biri də, dinin oyanış məsələsidir. Bir vaxtlar «dini təfəkkürün oyanışı» adı altında dini təşkilatların birində çıxış edirdim. Çıxışlarımın birində qeyd etdim ki, hər şeydə olduğu kimi dində də müxtəlif cərəyanlar meydana gəlir və kitabın əvvəlində qeyd etdim ki, su öz mənşəyindən çıxarkən saf, axara düşdükdən sonra isə müxtəlif səbəblər üzündən bəzən öz saflığını itirməyə başlayır. Bunun üçün də suyun aludə olmasının qarşısı alınmalı və onu əvvəlki hala qaytarmaq üçün lazımı tədbirlərə əl atmaq lazımdır. Lakin təəssüflər olsun ki, bu sahədə də müxtəlif fikirlər meydana gəlmişdir. Xoşbəxtlikdən bəşəriyyət üçün göndərilmiş sonuncu ilahi din, yəni müqəddəs İslam dini haqla-batili bir-birindən ayırd etmək üçün ixtiyarımıza məntiqi meyarlar qoymuşdur.

Dini oyanış məsələsi (əvvəl sünnü sonralar şiə məzhəbində) müsəlmanlar arasında hicrətin II və ya III əsrindən meydana gəlmişdir. Buna da səbəb? dində yaranmış bidətlər olmuşdur. Zaman keçdikcə yaşadığımız evin, istifadə etdiyimiz avtomobillərin rəngi dəyişildiyi və onlar köhnəldiyi kimi illər, əsrlər keçməklə dində də bəzi bidətlər meydana gəlmişdir. Bunun üçün də bir neçə ildən bir dini yeniləşdirmək və onu xurafat və bidətlərdən təmizləmək üçün islahatçılar meydana gəlmişlər.

Hacı Nurinin «Əhvalul-ummə» və başqa bir yazıçının «Rəuzatul-cənnat» adlı kitablarını mütaliə edərkən, bu məsələ ilə qarşılaşdım. Misal olaraq, orada deyilir: «Mirzə Şirazi XIV, mərhum Vəhid Bəhbəhai XIII, Mühəqqiq Kərəki XI, Təbəri V, mərhum Koleyni IV, İmam Rza (ə) III və imam Baqir (ə) II əsrin əvvəllərinin islahtçıları olmuşlar».

«Dini oyanış» barədə çıxış etmək istərkən bu fikrə gəldim ki, məhz bu mövzu haqda söhbət açam. Lakin hədis kitablarının birində bu mətləbə dəlalət edəcək bir hədislə də qarşılaşmadım. Əhli-sünnə mənbələrinə də müraciət etdikdə, bu məzmunda tapdığım yeganə hədisə Əbi Davudun «Sünən» adlı hədis məcmuəsində rast gəldim. Əbu Hüreyrənin (lə) Peyğəmbər (s)-dan nəql etdiyi hədisdə deyilir: «Allah, hər yüz ildən bir bu ümmətə dinini təzələmək üçün bir islahatçı göndərir». Əbi Davuddan başqa bu hədisi kimsə nəql etmədiyi bir halda, şiə alimləri bunu nəyə əsasən qəbul etmişlər?

Əhli-sünnə mənbəsində nəql olunan bu hədisin, necə deyərlər bəxti gətirməmişdir. Onlar belə bir fikrə dalmış və öz kitablarında bu mövzu haqqında bir çox yerlərdə söhbət açmışlar. «Allah, hər yüz ildən bir bu ümmətə dinini təzələmək üçün bir islahatçı göndərir» - dedikdə, islahatçının dinin bütün sahələrində islahat aparması nəzərdə tutulur, ya sahəyə ayrı-ayrı islahatçıların göndərilməsi? Məsələn, din sahəsində din, tibb sahəsində də tibb alimi islahat işləri aparmışdırmı?

Hərçənd, burada da şəxsi mənafe hər şeyə üstün gəlmişdir. Belə ki, hər hansı bir alimi yaşadığı dövrün islahatçısı hesab etmək istədikdə, xəlifəni razı salmaq üçün onun üzərinə başqa bir vəzifənin düşdüyünü bildirmiş və xəlifəni dini islahatçı kimi qələmə vermişlər.

Məsələn, II əsrdə islahatçı xəlifə Ömər ibni Əbdül Əziz, III əsrin əvvəllərində isə Harun ər-Rəşid olmuşdur. VII əsrdə əhli-sünnə məzhəbi dörd yerə bölündükdən sonra belə bir sual meydana gəldi: Hər bir məzhəbin ayrı-ayrılıqda öz islahatçısı olmalıdır, ya dördü üçün bir islahatçı kifayətdir? Belə bir qənaətə gəlindi ki, gərək hər məzhəbin ayrı-ayrılıqda öz islahatçısı olsun. Beləliklə, hər yüz ildən bir Əbu Hənifə, Şafei, Hənbəli və Maliki məzhəblərinin də öz islahatçıları meydana gəldi. Sonra digər məzhəblər barədə də bu fikir irəli sürüldü. Peyğəmbər (s)-ın buyuruğu əsas götürülərək belə bir nəticəyə gəlindi ki, müstəqil bir məzhəb kimi gərək şiə məzhəbinin də özünün ayrıca islahatçısı olsun. Görək, tarix boyu şiə məzhəbinin islahatçıları kimlər olmuşlar? Aparılan araşdırmadan sonra belə bir qənaətə gəlindi ki, II əsrin əvvəllərində şiə məzhəbinin islahatçısı Məhəmməd ibni Əli Əlbaqir (ə), III əsrin Əli ibni Mussa Rza (ə) və IV əsrin əvvəllərinin islahatçısı isə, Şeyx Koleyni olmuşdur. Bu məsələni bütün məzhəblər üçün elə hey genişləndirmiş və bunu xəlifə və hakimlərə belə aid etmişlər. Belə bir tərzi-təfəkkür təbii olaraq, öz təsirini şiə məzhəbinə də göstərmişdir.

Bir çox kitablara müraciət etdikdən sonra belə bir qənaətə gəldim ki, şiə məzhəbinə belə bir tərzi-təfəkkürü Şeyx Bəhayi daxil etmişdir. O da bu hədisi həqiqət olaraq nəql etməmişdir. Sadəcə olaraq, «Rical» adlı risaləsində Şeyx Koleyini barədə söhbət açdıqda, bu mətləbə işarə edərək yazır: «Görün Şeyx Koleyni nə qədər böyük şəxsiyyət olmuşdur ki, əhli-sünnə alimləri onu şiə məzhəbinin islahatçısı hesab etmişlər».

Şeyx Bəhayi geniş məlumata malik olmuş böyük bir alim idi. O, əhli-sünnə alimlərinin fikir və nəzəriyyələri barədə də kifayət qədər məlumat əldə etmişdir. Bu sözü deməklə o, hədisin mötəbərliyini yox, Şeyx Koleyninin fəzilət və dahiliyini bildirmək istəmişdir. Onun haqda söz düşdükdə, dəfələrlə deyərdi: «Şeyx Koleyni o qədər böyük şəxsiyyət olmuşdur ki, əhli-sünnə alimləri də onun sözlərinə etimad etmiş və şiə məzhəbinin islahatçılarından biri hesab etmişlər».

Rical barədə kitab təlif etmiş, digər alimlər də Şeyx Bəhainin sözlərini öz kitablarında nəql etmiş və tədriclə, şiə məzhəbinin davamçıları da bunu həqiqət olaraq qəbul etməyə başlamışlar. Şeyx Bəhaidən yüz-iki yüz il sonra, yəni XI və XII əsrlərdə bəzi xəyalpərəst şəxslər bu hədisin kök və mənşəyinə diqqət yetirmədən, onu mötəbər hədis kimi öz kitablarında nəql etmiş və beləliklə, başqa bir düyün meydana gətirmişlər (Mənim fikrimcə şiə maarifi bu iki əsrdə, yəni XII və XIII əsrlərdə tənəzzülə uğradığı kimi başqa əsrlərdə tənəzzülə uğramamışdır. Yəni əgər tənəzzül tariximizə nəzər salmaq istəsək, gərək bu iki əsrdə baş vermiş cərəyanlara nəzər salaq).



Geri   İrəli
Go to TOP