A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: ISLAM VƏ ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ
Müəllif:
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
  İrəli


Bismillahir-rəhmanir-rəhim

 

İSLAM VƏ ZAMANIN TƏLƏBLƏRİ

BİRİNCİ CİLD

BİRİNCİ HİSSƏ

DÖVRLƏRDƏKİ TƏLƏBLƏRİN DƏYİŞMƏ SƏBƏBLƏRİ

«Biz əmanəti [Allaha itaət və ibadəti, şəri hökmləri yerinə yetirməyi] göylərə, yerə və dağlara təklif etdik. Onlar onu götürməkdən qorxub çəkindilər. Çox zalim və çox cahil olan insan isə, onu götürdü. İnsan bu ağır əmanəti götürməklə, özünə zülm etdi və cahilliyi üzündən onun çətinliyini, ağır nəticəsini bilmədi»[1].

Yuxarıda qeyd olunan ayə, Quranın olduqca böyük əhəmiyyət daşıyan ayələrindən biridir. Şübhəsiz ki, Quranın bütün ayələri dərin mənalı və böyük əhəmiyyət kəsb edir. Lakin ayələrin bəziləri mətləbi elə tərzdə bəyan edir ki, insanları onun haqda düşünüb-daşınmağa vadar edir.

Quranın bir çox ayələrində insanlar bir-başa və ya müxtəlif yollarla düşünüb-daşınmağa dəvət olunurlar. Birbaşa olaraq düşüncə və təfəkkürə dəvət edən ayələr, məhz belə bir ünvan daşıyır və bu ayələrdə düşünüb-daşınmamaq qətiyyətlə pislənilir: «Allah yanında yer üzündə gəzən canlıların ən pisi [haqqı] dərk etməyən korlar lallardır»[2].

Allahın nəzərində canlıların ən pisi hansılardır? Görəsən, nəcis (murdar) adlandırdıqlarımızdırmı? Ya misal olaraq çəkdiyimiz heyvanlardırmı? Xeyr! Allah-təalanın nəzərində canlıların ən pisi o kəslərdir ki, qulaqları olduqları halda kar, dilləri olduqları halda lal, əql və düşüncə qabiliyyətinə malik olduqları halda, həqiqəti dərk etməyənlərdir. Qurani-kərimdə bu məzmunda kifayət qədər ayə mövcuddur.

Qurani-kərimdə ayələrin bir qismi insanların birbaşa deyil, müxtəlif yollarla dünüşcə və təfəkkürə dəvət edir. Mətləbdən uzaq düşməmək üçün biz yalnız onlardan bir neçəsinə işarə edəcəyik. Ayələrin bir qismi mətləbi elə tərzdə bəyan edir ki, insanları düşüncə və təfəkkürə sövq edir. Bu da insanın zehnini düşünüb-daşınmağa vadar edən özünəməxsus üsullardan biridir. Aşağıdakı ayəyə diqqət yetirin:

«Biz əmanəti [Allaha itaət ibadəti, şəri hökmləri yerinə yetirməyi] göylərə, yerə dağlara təklif etdik. Onlar onu götürməkdən qorxub çəkindilər. Çox zalim çox cahil olan insan isə onu götürdü. İnsan bu ağır əmanəti götürməklə, özünə zülm etdi cahilliyi üzündən onun çətinliyini, ağır nəticəsini bilmədi»[3].

«Biz əmanəti göylərə və yerə və dağlara təklif etdik». Əmanət dedikdə nə nəzərdə tutulur? Necə və kimə təklif olundu? Yerə, göyə, dağlara necə, əmanət təklif etmək olar? «Biz yerə, göyə və dağlara əmanət təklif etdik, amma onlar bunu qəbul etməkdən imtina etdilər».

«Əbəyyənə yəhmilnəha - əmanəti götürməkdən qorxub çəkindilər».

Buradan məlum olur ki, əmanət dedikdə, elə bir şey nəzərdə tutulur ki, varlıqlar onu məhz qəbul etməli deyil, ona dözməyi bacarmalıdırlar.

Birinə əmanət verilərkən, adətən «filan kəs əmanəti üzərinə götürdü» deyil, «qəbul etdi» deyirik. Lakin göründüyü kimi, ayədə «əmanəti [üzərinə] götürməkdən qorxub çəkindilər» deyilir. Əmanəti üzərinə götürmək ərəb və fars dillərində özünməxusus bir mövzuya çevrilmişdir.

 

Hafiz şerlərinin birində deyir:

 

Asiman əmanət yükünü çəkə bilmədi

Fal açıb mənə dəli divanə dedilər.

İnsan isə onu [öz üzərinə götürdü].

 

Buradan dərhal belə bir sual meydana gəlir: Biz bütün insanları görür, onların üzərində isə heç bir şey [əmanət, yük] müşahidə etmirik. Onların üzərinə qoyulan yük nədən ibarətdir? Demək, buradan heç də cismani yük nəzərdə tutulmur. Yer, göy və dağlar onu qəbul etməkdən imtina etsələr də, insan cəsarətlə bu ağır [mənəvi] yükü qəbul etməyə hazır olduğunu bildirir.

Ayə`nin sonunda buyurur: «Çox zalim çox cahil olan insan isə...».

Zalim olan insan bu əmanəti üzərinə götürən yeganə varlıq oldu. «Zəlum» zulm kəlməsində götürülmüşdür. Zəlum, son dərəcədə sitəmkar və zalım bir şəxsə deyilir. Bu əmanəti üzərinə götürən belə bir varlıq, olduqca zalım və sitəmkardır.

Cəhl, cəhalət və nadanlıq mənasını daşıyır. Cəhul isə son dərəcədə nadan şəxsə deyilir. Buradan daha bir neçə sual meydana gəlir: Allah-təala bu əmanəti qəbul etmək, ya ondan imtina etmək üçünmü təklif etmişdir? Sözsüz ki, qəbul olunması üçün. Elə isə insan bu ağır əmanəti qəbul edən yeganə varlıq olduğu bir halda, Qurani-kərim nə üçün onu zalım və cahil adlandırır?

Ayədə istifadə olunan bu iki ibarət təfsir və irfan alimlərini maraqlandıran suallardan biri olmuşdur.

Ayədən bir çox suallar meydana gəldiyi üçün söhbətimizin əvvəlində onun dərin məna daşıdığı və olduqca böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğuladıq.

Əlbəttə, bütün sünnü və şiə təfsirçiləri ayədə əmanət deyildikdə, hər-hansı bir maddi əşyanın deyil, mənəvi varlığın nəzərdə tutulduğuna işarə etmişlər. Yə`ni məxluqat arasında əmanət adlanan mənəvi məfhum vardır. Bunun nə üçün əmanət adlandırılması haqda isə hələlik söhbət açmırıq. Növbəti bəhslərimizdə fürsət tapdıqda, bəlkə də bu mətləbə işarə etdik.

Yaradılış aləmində Allah-təala əmanət adlı mənəvi bir məfhum yaradıb, onu məxluqata təklif etdi. Onlar isə üzərlərinə götürməyə qadir olmayıb, qəbul etməkdən boyun qaçırdılar.

Təklif etmək deyildikdə, nə nəzərdə tutulur? Təklif, Allah-təalanın bütün məxluqata təklif etdiyi və onların istedad və bacarıqlarından asılı olaraq qəbul edib və ya edə bilmədikləri kamala deyilir. Peyğəmbərliyi, əmanəti, elmi və istədiyiniz hər bir şeyi misal çəkə bilərsiniz.

Peyğəmbərlik adlanan ilahi bəxşiş, insanların bəzilərinə təklif, bəzilərindən isə əsirgənirmi? Yə`ni peyğəmbərlik peyğəmbərə təklif olunmuş və o da qəbul etmiş mənə isə təklif olunmamışdır. Əgər mənə təklif olunsaydı, qəbul edərdimmi?

Vəhy, peyğəmbərlik, risalət adlanan həqiqət elə bir həqiqətdir ki, Allah-təala tərəfindən kimsədən əsirgənməz və O bütün məxluqata təklif olunur. Əgər qəbul edə bilərsə, daşa da təklif olunar, lakin daş onu qəbul edə bilməyir, heyvan qəbul edə bilməyir, müəyyən şəxslər istisna olmaqla, insanlar da onu qəbul etməyə qadir deyillər.

Demək, insan elə bir istedada malikdir ki, digər məxluqat belə bir istedada malik deyildir. Belə bir istedada malik olduğu üçün bu ilahi əmanət məhz ona verilmişdir.

ƏMANƏT NƏDİR?

Əmanət nədir? Biz bunun «yəhmilnəha – üzərinə götürdü» kəlməsindən nə olduğunu başa düşə bilərik. Məlum olur ki, cismani və maddi olmasa da, bir növ çətinliklərə dözməli və üzərinə götürülməlidir. Nəql olmuş hədis və rəvayətləri nəzərdən keçirdikdə, bunun həmin mənada təfsir olunduğunun şahidi oluruq. Lakin əmanət nədir? Onun vəzifə, qanun olduğu haqda fikir irəli sürmüşlər. Yə`ni insan bütün məxluqatdan fərqli olaraq, üzərinə müəyyən vəzifə və məsuliyyətlər düşdüyü üçün öz həyatını qanun çərçivəsində başa vurmalı olur. Digər məxluqat gördükləri bütün işləri icbari olaraq görsələr də, o, şüurlu bir varlıq olduğu üçün bütün işlərini özünün tam ixtiyar və iradəsi ilə yerinə yetirir. Onun qarşısına iki yol qoyulmuşdur: Əbədi səadətə aparan təkamül və tənəzzülə aparan əbədi bədbəxtçilik yolu. Bu iki yoldan birini seçmək, onun öz ixtiyarına qoyulmuşdur. İnsanın qarşısına qoyulan bu iki yol, «həyat yolu» adlanır və bu yolu qət edən hər bir şəxsin üzərinə müəyyən məsuliyyət və vəzifələr düşür.

Bura qədər dediklərimiz bir növ müqəddimə xarakteri daşıyırdı və gələcək fəsillərimizdə biz bu məsələyə bir daha qayıdacağıq.

Haqqında söhbət açmaq istədiyimiz məsələ «zamanın tələbi»dir. Bu sual daim ziyalı təbəqəni özünə cəlb etmişdir. Bir çoxlarında belə bir sual meydana gəlir: görəsən insan müsəlman olmaqla yanaşı, öz həyatını zamanın tələbi ilə uyğunlaşdıra bilərmi? Bəzən soruşurlar: «Zamanın təlabatı dəyişdiyi bir halda, insan necə dindar qala bilər?». Çünki dindar olan hər bir şəxs, özünü zamanın tələbləri qarşısında qorumağı bacarmalıdır. Bəzən insanın özünü zamanın tələbləri ilə necə uyğunlaşdırması haqda soruşurlar. Bəziləri deyir: «Zamanın tələbləri ilə uyğunlaşmaq dinlə ziddiyyət deməkdir». Bəziləri də bunu dinin əleyhinə təbliğ edərək deyirlər: «Din, yenilik və inkişafın qarşısını aldığı üçün dindar həyatı yaşamaq qeyri-mümkündür. Çünki əgər insan yaşadığı dünyada inkişaf və tərəqqiyə nail olmaq istəyirsə, yeniliyin tərəfdarı, köhnə düşüncə və tərzi-təfəkkürün tam əleyhinə olmalıdır». Bəlkə də bəziləri bu məsələnin əhəmiyyətinə diqqət yetirməsinlər. Lakin onlar bilməlidirlər ki, bu məsələ onlar üçün əhəmiyyət kəsb etməsə də, gələcəkdə öz övladlarının həyatına böyük təsir göstərəcəkdir. Onlar üçün də əhəmiyyət kəsb etməzsə, onların övladlarının həyatında heç də təsirsiz olmayacaqdır. Bunun üçün də bu məsələnin dərinliyinə varıb, İslamın zamanın tələbatına necə münasibət bəslədiyini araşdırmalıyıq.

Ümumiyyətlə, bir çoxları ruhanilərə «zəmanə ilə uyğunlaşın» deyərək onlara irad tutduqda, hansı məntiqə əsaslanmalıyıq? Bu haqda söhbət açmaq, bizə digər mətləblərə toxunmağa köməklik edəcəkdir. Məsələn, bir çoxlarını maraqlandıran «əxlaq» mövzusu. Bəziləri əxlaqı nisbi hesab edir. Onların fikrincə, qəti (mütləq) olaraq yaxşı və pis əxlaq mövcud deyildir. Yə`ni yaxşı əxlaq hər zaman yaxşı, pis əxlaq isə heç də hər zaman pis deyildir. Belə ki, müəyyən dövrlərdə bəzi əxlaq normaları bəziləri üçün müsbət, bəziləri üçün isə olduqca mənfi qəbul olunur.

Bu məsələ ilə əlaqəli olaraq, tarixin bünövrəsi haqda da söhbət açmağı məqsədə uyğun hesab edirik. Marksist və qeyri-marksist məktəblər bu barədə müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürmüşlər və biz növbəti bəhslərimizdə onların hər biri haqda ətraflı söhbətlər açacağıq.

İNSANIN İCTİMAİ HƏYATI İLƏ HEYVANLARIN İCTİMAİ HƏYATI ARASINDA OLAN FƏRQLƏR

Ayənin məna və məfhumunu dərk etmək üçün bir mətləbə xüsusi diqqət yetirməliyik. İnsan ictimai həyat tərzi sürür, yəni o cəmiyyətlə yaşamalı və ondan ayrı düşməməlidir. Əks təqdirdə, məhv olub aradan gedəcəkdir. Lakin insan ictimai həyat tərzi keçirən yeganə varlıq deyildir. Belə ki, heyvanların bir çoxu ictimai həyat tərzi keçirirlər. Bunu da qeyd edək ki, onların bir yerdə olmaları, ictimai həyat keçirmələrinə dəlalət etmir. Məsələn, ceyranlar sürü halında birgə gəzir, otlayır lakin ictimai həyat keçirməyirlər. Çünki onlar üzərlərinə düşən vəzifələri öz aralarında bölünməmiş və özlərində heç bir məsuliyyət hissi keçirmirlər. İctimai həyat ona deyilir ki, cəmiyyət üzvləri üzərlərinə düşən vəzifələr bir-birlərinin aralarında bölüşdürmüş olsun. Lakin heyvanların bəziləri üzərlərinə düşən vəzifələri bir-birlərinin arasında bölüşdürmüş və insanlar kimi ehtiyaclarını ödəmək üçün ictimai həyat tərzi keçirirlər...

Bir neçə il əvvəl amerikalı professorun yazdığı «insan yaradılışının sirri» adlı kitabı çap oldu. Fars dilinə tərcümə olunmuş kitabını dəfələrlə oxuyub, bir çox hallarda onun yazdıqlarına istinad etdim. O yazırdı: «Həşəratların bir çoxu olduqca kiçikdirlər. Onların qidalandıqları özlərinə məxsus sahələri vardır. Onlar südə bənzər mayeləri digər həşəratlardan sağır və öz aralarında bölürlər».

İnsanlar arasında mövcud olan təşkilatçılıq onların arasında da müşahidə olunur. Onların da özlərinin başçısı, əsgəri və işçi qüvvələri vardır. Həşəratların ictimai həyat keçirmələrinə dair təlif olunmuş kitablar olduqca maraqlı və diqqəti cəlb edəndir. Demək, ictimai həyat tərzinə malik olan varlıq yalnız insan deyildir.

Lakin onların arasında əsaslı bir fərq vardır. Alimlərin apardıqları təhqiqat və etdikləri mütaliələr göstərir ki, insan kimi ictimai həyata malik olan varlıqlar dünyaya qədəm qoyduqları ilk gündən həmin təşkilata (müəyyən qanun çərçivəsində cəm halda yaşamağa) malik olmuş və bu günə qədər davam etməkdədir. Yə`ni bəşəriyyətin sivilizasiya tarixinin tam əksinə olaraq. Belə ki, insan ibtidai icma quruluşundan sonra daş, dəmir, buxar və daha sonra atom dövrünü yaşamışdır. Heyvanlar isə belə deyillər. Onların hər birinin özlərinə məxsus həyat tərzi vardır. İnsandan fərqli olaraq heyvanlar heç bir ixtira və yeniliyə nail ola bilmədikləri üçün onların həyatlarında heç bir dəyişiklik baş vermir. Bəs nə üçün? Ayə bizə belə cavab verir: «Biz əmanəti göylərə təklif etdik».

İnsan xilqətin vüqarlı övladıdır. Ona azadlıq verilərək, öz ixtiyarına buraxılmışdır. Təkamülə doğru aparan yolu da o, özü qət etməlidir. İnsan Quranın verdiyi hökmə əsasən, «İnsan zəif yaradılmışdır», feliyyət baxımından aləmə bütün heyvanlardan zəif və bacarıqsız olaraq qədəm qoyur. Dünyaya isə isteyaya isə istedad baxımından bütün varlıqlardan daha hazırlıqlı gəlir. İnsana ixtira və yaratmaq bacarağı verilmişdir. O, istifadə etdiyi alət və ləvazimatı daha da mükəmməl edərək, maddi ehtiyaclarının təmin olunmasında daha böyük nailiyyətlər əldə edə bilir. Heyvanlar üçün sabit olduğu bir halda, zamanın təlabatına müvafiq olaraq o, yaşadığı mühiti özünə sərf edəcək tərzdə dəyişir və onu öz istəyinə tabe edir. Sonuncu din və həyat qanunu olan İslam, zamanın daim dəyişməkdə olan təlabatına necə münasibət bəsləyir? O, bizə inkişaf və irəliləyişin qarşısını almağımı əmr edir? Ya əksinə, zamanın təlabatına təslim olmağımı tövsiyə edir? Yoxsa, izahata ehtiyac duyulan başqa bir üçüncü nəzər irəli sürür? Bütün bunlar haqda növbəti fəsillərimizdə söhbət açacağıq.

İKİNCİ FƏSİL

ZAMANIN İKİ DƏYİŞİKLİK NÖVÜ

«Biz əmanəti [Allaha itaət ibadəti, şəri hökmləri yerinə yetirməyi] göylərə, yerə dağlara təklif etdik. Onlar onu götürməkdən qorxub çəkindilər. Çox zalim çox cahil olan insan isə onu götürdü. [İnsan bu ağır əmanəti götürməklə, özünə zülm etdi cahilliyi üzündən onun çətinliyini, ağır nəticəsini bilmədi]»[4].

İNSANLA HEYVANLARIN İCTİMAİ HƏYATI ARASINDA OLAN ƏSASLI FƏRQLƏR

Əvvəlki bəhsimizdə qeyd etdik ki, insan ictimai həyat tərzi keçirən varlıqlar arasında təkamül mərhələsini keçən yeganə şüurlu varlıqdır. Yəni Allah-təala digər varlıqları sabit həyat tərzində yaratmış və dünyaya gəldikləri ilk gündən ömürlərinin sonunadək vahid nizam üzərində yaşamağı müəyyən etmişdir. İllər, əsirlər keçməsinə baxmayaraq, onların həyatında heç bir dəyişiklik baş verməmişdir. İki min il əvvəl bal arılarının həyatından xəbər verən alimlər bu günümüzədək onların həyatında heç bir dəyişiklikdən xəbər verməmişlər. Halbuki, bu müddət ərzində bəşəriyyət tarixində minlərlə dəyişikliklər baş vermişdir.

Nə üçün? Nə üçün onlar dəyişməz, biz isə daim dəyişməkdə olan həyata malik olmalıyıq? Çünki onlar əql ilə deyil, elmə məlum olmayan sirli instiklər əsasında yaşayırlar. (Məlum deyildir dedikdə, maddi nöqteyi-nəzərdən izah olunmaması nəzərdə tutulur.)

Nəhl surəsinin 68-ci ayəsində Allah-təala bu mətləbə işarə edərək buyurur: «Rəbbin bal arasına belə vəhy [təlqin] etdi: «Dağlarda, ağaclarda insanların qurduğu yerlərdə [evlərin damında, üzümlüklərdə] özünə yuva tik».

Elmdə «instik» adlanan bu gizli anlatma üsulu, Qurani-kərimdə «vəhy» ünvanını almışdır. Bu hiss daim onlarda olmuş və həyat axarına istiqamətləndirmişdir. Lakin insan belə yaradılmamışdır. Ona «əql» və «kəşf» adlı qüvvə də verilmişdir. İnsanın malik olduğu bu xüsusiyyət, heyvanat aləmində müşahidə olunmur.

Kəşf – yəni, hər hansı bir yeniliyə və yaradıcılığa nail olmaq deməkdir. Heyvan ona vəhy yolu ilə anladılanı başa düşsə də, özü hər hansı bir yeniliyə nail ola bilməyir. Lakin insan əql kimi qəribə bir qüvvəyə malik olduğu üçün buna qadir olduğunu sübuta yetirir. İnstikt qüvvəsi ondan alınmış və əql qüvvəsi ilə yaşamaq əmr olunmuşdur. Əlbəttə, əql və hissiyat heç bir nəticə vermədikdə, Allah-təala özünün seçilmiş bəzi bəndələrinə vəhy edərək, peyğəmbərlik məqamını ucaltmışdır. Vəhy insanın köməyinə gələrək ona rəhbərlik etmiş və eyni zamanda kəşf və ixtira qüvvəsi ondan alınmamışdır. O, bu qüvvədən istifadə edə biləcəyi həddə vəhydən kömək almır. Çünki, insan elə bir qüvvəyə malikdir ki, öz həyatını sıfırdan başlayıb, özünün ixtira qüvvəsi ilə qədəmbəqədəm irəliyə doğru gedərək, həyatında əsaslı dəyişikliklər aparmalıdır. Başqa sözlə desək, o bir mərhələdən başqa bir mərhələyə qədəm qoyaraq, özünü sivilizasiya dövrünü qət etmiş olur. Əgər zamanın təlabatı dəyişilik deyilirsə, «insanın sivilizasiyasının müəyyən dövrləri vardır, heyvanların isə yox» fikri tamamilə doğrudur. Zamanın təlabatının dəyişilməsi də, insan xilqəti ilə bağlılığından irəli gəlir. Zamanın təlabatı heyvanat aləmi üçün dəyişilməsə də, insanlar üçün əsaslı şəkildə dəyişilir. Heyvanlarda yenilik meyli olmasa da, bu hiss insanda çox güclüdür.

Zaman heyvanlar üçün eyni və dəyişilməz, insan üçün isə dəyişgən və fərqlidir. Heyvanlar özlərində nə məsuliyyət hiss edir, nə də vəzifə daşıyırlar, insan isə üzərinə ağır məsuliyyət düşdüyü və vəzifə daşıdığını hiss və dərk edir. Heyvan gördüyü işlərin məsuliyyətini daşımasa da, insan gördüyü hər bir iş üçün özündə böyük məsuliyyət hiss edir.

Məsuliyyət və vəzifə deyildikdə, Quranda əmanət adlanan ibarət nəzərdə tutulur: «Biz əmanəti [Allaha itaət ibadəti, şəri hökmləri yerinə yetirməyi] göylərə, yerə dağlara təklif etdik. Onlar onu götürməkdən qorxub çəkindilər. Çox zalim çox cahil olan insan isə onu götürdü. [İnsan bu ağır əmanəti götürməklə, özünə zülm etdi cahilliyi üzündən onun çətinliyini, ağır nəticəsini bilmədi»[5].

Yəni insan üzünü Allah dərgahına tutaraq deyir: «İlahi! Bu məsuliyyəti öz üzərimə götürürəm. Mənə bəxş etdiyin əql və yaradıcılıq qüvvəsi ilə kamal və səadət yolunu özüm öz ayaqlarımla qət edəcəyəm».

İNSANIN SÜQUT VƏ AZĞINLIĞA YUVARLANMASININ MÜMKÜNLÜYÜ

Buradan başqa bir mətləb meydana gəlir, başqa sözlə desək, əsaslı fərq nəzərə çarpır və o da bundan ibarətdir ki, heyvanlar öz ictimai həyatlarında tərəqqi və təkamül mərhələsini qət etmədikləri üçün tənəzzülə də uğramayırlar. Yuxarıya doğru hərəkət etmədikləri kimi, aşağıya doğru da hərəkət etmirlər. Yəni, siz heç vaxt bal arılarının həyatında hən hansı bir pozğuntuluğa və ya dəyişgənliyə yol verildiyini müşahidə edə bilməzsiniz. Lakin insan həyatında bu kimi hallara çox rast gəlmək olur. O, öz istedad və bacarığından səmərəli istifadə edərək, həm irəliləyə bilir, həm də xudpəsəndlik və havapərəstlik üzündən özünü tənəzzülə uğradır. Onun süquta uğraması isə, ya başqalarının hüququnu  taptalayaraq zülm və sitamkarlıqdan, ya da cəhalət və nadanlıqdan irəli gəlir. Cəhalət və nadanlıq nə deməkdir?

Cəhalət və nadanlıq dedikdə, insanın səhvə yol verməsi nəzərdə tutulur. Heyvanat aləmində isə belə bir hal müşahidə olunmayır. Müşahidə olunsa da, çox nadir hallarda və tez bir zamanda aradan qaldırılır. Məsələn, işçi bal arıları gözəl qoxulu güllərin əvəzinə pis iyli güllərdən şirə çəkdikləri zaman yuvaya daxil olduqda, nəzarətçi arılar tərəfindən qoxulur və dərhal yuvadan qovulurlar. Bu yolla verilən səhv tez bir zamanda aradan qaldırılmış olur. Bunun üçün də Qurani-kərimdə təklif olunan əmanətin yalnız insan tərəfindən qəbul olunduğu bəyan edildikdən sonra deyilir: «Çox zalim çox cahil olan insan isə onu götürdü».

Bu iki istedad yəni, tərəqqi və təkamül, bir tərəfdən süqut və tənəzzül, digər tərəfdən zülm və ya nadanlıq üzündən bir-birindən ayrılmırlar. Dəhr surəsinin ilk 1-3-cü ayələrində bu mətləbə toxunularaq deyilir: «İnsanın elə bir dövrü olub keçmişdir ki, o, xatırlamağa layiq bir şey olmamışdır!».

Yaxud insanın elə bir dövrü olub keçmişdir ki, o, həmin dövrdə xatırlanası bir şey olmasın?! Əlbəttə, olmuşdur. İnsan əvvəlcə mövcud deyildi. Sonra o, yəni ulu babamız Adəm torpaqdan və sudan yoğrulub insan şəklinə salınmış, ona ruh verilmiş və o, həyat sürməyə başlamışdır. İnsanın nə üçün yaradıldığını əvvəlcə göy əhli, nə də o özü bilirdi. Tədriclə mələklər və o, özü nə üçün yaradıldığını anladı.

«Həqiqətən, Biz insanı [sonrakı mərhələdə ata-anasının toxumundan ibarət] qarışıq bir nütfədən yaratdıq. Biz onu [dünyada özünü Allaha itaət edib-etməyəcəyi ilə] imtahana çəkəcəyik. Biz onu eşidən görən yaratdıq».

«Biz ona haqq yolu göstərdik. İstər [nemətlərimizə] minnətdar olsun, istər nankor [bu onun öz işidir]».

İmtahan dedikdə nə nəzərdə tutulur? İnsan hansı vasitələrlər imtahana çəkilmişdir?

Şüurlu bir varlıq olduğu üçün insanın üzərinə məsuliyyət və vəzifə qoyulmuşdur. Onun taleyi öz ixtiyarına qoyularaq, səadət və tənəzzül yolunu seçməkdə azad buraxılmışdır. Haqq yolunu qət edərsə səadətə qovuşar, ondan uzaq düşərsə, əbədi bədbəxtçilik və tənəzzülə uğrayacaqdır.

«Biz onu eşidən və görən yaratdıq».

Daha sonra buyurur: «Biz ona haqq yolu göstərdik, istər [nemətlərimizə] minnətdar olsun, istər nankor [bu onun öz işidir]».

İnsan belə bir xilqətə (xüsusiyyət) malik olan yeganə varlıqdır. O, olduqca qəribə təbiətə malikdir. Məhz belə bir mürəkkəb xilqətə malik olduğu üçün bəzən irəliləyir, bəzən də inkişafdan qalır. Başqa sözlə desək, zəmanəyə məhkum olan heyvandan fərqli olaraq, bəzən öz zəmanəsini yaxşılaşdırır, bəzən də daha da dözülməz edir. Heyvan tamamilə zamandan asılıdır. İnsan isə müəyyən qədər də olsa, zəmanəyə hökmranlıq edə bilir.

Buradan belə bir nəticəyə gəlirik ki, bəşəriyyətin həyatında baş verən dəyişikliklər iki hissəyə bölünür: doğru və düzgün, yalnış və qələt {səhv} dəyişikliklər.

Bizdən zamanda baş verən dəyişikliklərlə həmahənglik etməliyik, ya yox soruşulduqda isə, deməliyik: «Zamanda baş verən dəyişikliklərlə nə tam şəkildə həmahənglik etməliyik, nə də onunla müxalif olmalıyıq». Çünki zamana istiqamət verən insanın özüdür. O, zamanı həm müsbət, həm də mənfi və olduqca xoşagəlməz istiqamətə yönəldə bilər. Demək, müsbət istiqamətə yönəldikdə, onunla tamamilə həmahəng, mənfi istiqamətə yönəldikdə isə nəinki həmahəng olmamalı, bəlkə müxalif olmaq belə lazımdır.

MÜSBƏT VƏ MƏNFİ DƏYİŞİKLİKLƏRİN MEYARI

Buradan başqa bir sual meydana gəlir: Hansı növ dəyişiklikləri inkişaf və tərəqqiyə və ya tənəzzül və süquta səbəb olacağını hesab etməliyik? Həmahənglik etmək üçün dövr və zəmanənin yaxşılığa doğru yönəldiyini və ya müxalif olmaq üçün onun pisliyə doğru hərəkət etdiyini necə başa düşməliyik? Bunun üçün ən başlıca meyar nə olmalıdır?

Qeyd etməliyik ki, bu işdə əql insan üçün ən yaxşı bələdçi ola bilər. Allah-təala onu insana haqla batil arasında fərq qoya bilməsi üçün bəxş etmişdir. Bəşər tarixi bunu göstərir ki, o bəzən doğru və düzgün yolu seçmiş, bəzən də havapərəstlik və nadanlıq üzündən haqq yoldan sapınmışdır.



  İrəli
Go to TOP