A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: Haqqın izi ilə (Əli Əsğər Rizvani)
Müəllif: Əli Əsğər Rizvani
Naşir:
Çap tarixi:
Səhifələrin sayı:
Çap növbəsi:
Tirajı:
Geri   İrəli


Onun vəfatından sonra ( h. q.  930-cu ildə) digər Səfəvi padşahları hicri on ikinci əsrə qədər (h. q. 1148) hakimiyyətdə oldular. Bu zaman kəsiyində hakimiyyətdə olan bütün padşahlar şiə məzhəbini rəsmi məzhəb olaraq qəbul edib onu möhkəmlətməyə çalışdılar. Bu dövrdə xeyli miqdarda dini mərkəzlər, o cümlədən məscidlər, elmi mədrəsələr və hüseyniyyələr inşa edildi. Bununla yanaşı, müqəddəs ziyarətgahlar genişləndirilərək təmir edildi. Bütün bunlara səbəb Səfəvilərin dini-mənəvi meyillərindən əlavə, Şeyx Bəhai və Mir Damad kimi alimlərin sarayda yaşayaraq onları dinə, elmə və müxtəlif elmi sahələrdə alimlər yetişdirməyə sövq etmələri idi. Bu dönəmdə yaşayıb yaratmış məşhur alimlərdən Mir Damad, Mühəqqiq Kərəki, Şeyx Bəhai, atası Şeyx Hüseyn Əbd əs-Səməd, Sədr əl-mütəəllihin, Əllamə Məclisi, Mühəqiq Ərdəbili, Molla Abdullah Yəzdi, Feyz Kaşani və başqalarını göstərmək olar[337]. Həmin dönəmdə İslam ölkələrinin böyük bir hissəsi Osmanlı imperatorluğunun hakimiyyəti altında idi. Onlar əhli-sünnə məzhəbini böyük təəssübkeşliklə qəbul etmişdilər və şiələrə qarşı düşmən mövqe tuturdular. Belə ki, şiələrin İslamdan xaric olduqlarını söyləyib bir neçə ruhanidən, onların qətlinə fərman aldılar. Sultan Səlim bu dəstəyə dayanaraq Anadoluda qırx min, bəzi qaynaqlara görə isə yetmiş min nəfəri sırf şiə olduğu üçün öldürdü. Hələbdə Şeyx Nuh Hənəfinin, “şiələr kafirdir və onları qətlə yetirmək vacibdir” - deyə verdiyi fətvanın ardınca on minlərlə şiə öldürdülər. Sağ qalanlar isə Hələbi tərk etdilər. Orada bir şiə belə qalmadı. Bir halda ki, Həmdanilər hakimiyyətə gəldikləri ilk illərdə Hələb şəhərini tamamilə ələ keçirmişdilər. Hələb Ali-Əbu Zöhrə, Ali-Əbu Cədadə və digər böyük fiqh alimlərinin yaşayıb yaratdığı şəhər olmuşdur. Bu alimlər haqqında “Əməl əl-amal” kitabında daha ətraflı qeyd edilmişdir. 

Osmanlılar böyük şiə alimlərindən Şəhid Sanini qətlə yetirərək şəhid etdilər. Onlar şiələri dövlət idarələrindən ixrac edib, dini vəzifələrdə çalışmağa belə qoymadılar. Şam şəhərində və digər bölgələrdə yaşayan şiə azlıqlara dini ayinləri həyata keçirməyə icazə vermirdilər. Bu müsibətli günlər miladi tarixi ilə dörd əsr (1198 – 1516) sürdü[338].

Həmin siyasi vəziyyət bundan sonra da davam etdi. İranda şiə məzhəbi rəsmi dövlət məzhəbi olaraq qəbul edildi. Heç bir qarşıdurma baş vermədi. Lakin qeyri-şiələrin, xüsusilə vəhhabilərin hakimiyyətdə olduqları digər bölgələrdə, şiələrin vəziyyəti heç də ürəkaçan deyildi. Lakin İranda İslam inqilabının qələbəsi və bu inqilabın dahi lideri İmam Xomeyninin yürütdüyü siyasət şiə məzhəbi haqqında bir çox həqiqətləri üzə çıxartdı, şiəliyə yönəlmə günü-gündən artmağa başladı. Təbii ki, bu arada ona qarşı kinli, ayırıcı siyasətlər də səngimək bilmir.

 

XƏYAL, YOXSA VERSİYA?

Öncə də qeyd etdiyimiz kimi, şiəliyin meydana gəlməsi haqqında müxalif qüvvələr tərəfindən müxtəlif versiyalar irəli sürülmüşdür. İndi bu versiyaları bir-bir incələyəcək və yanlış olduğunu tam aydınlığı ilə göstərməyə çalışacağıq:

 1. Şiəliyin “Səqifə”də meydana gəlməsi;

Bəzi tarixçilər şiəliyin yaranmasının Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra xilafət məsələsində meydana gələn fikir ayrılığı ilə bağlı olduğu fikrini irəli sürmüşlər. Başqa sözlə desək, onların fikrincə şiəlik Səqifə hadisəsi zamanı meydana gəlmişdir. Çünki Səqifədə Peyğəmbərin (s) canişinliyi və müsəlmanların gələcək rəhbərliyi məsələsində iki fərqli görüş var idi. Ənsardan olan bir qrup müsəlman Səd ibn Übadənin xəlifə olması təklifini irəli sürdülər. Bir çox mühacirlər isə Əbu Bəkrin xəlifə olması fikrini dəstəklədilər. Bu iki qruplaşma arasında baş verən danışıqlardan sonra müzakirələr ikinci qruplaşmanın xeyrinə tamamlandı. Digər tərəfdən,  bu iki qruplaşmaya qarşı olan, aralarında Bəni-Haşim, ənsar və mühacirlər də olan çoxlu sayda insan Əlinin (ə) imam olduğu qənaətində  idi. Bunlar Əlinin (ə) şiələri idilər və elə buna görə də şiəlik  İslam dünyasında ayrıca bir məzhəb kimi ortaya çıxdı[339].

Cavab: Əgər bu versiyada məqsəd şiəliyin İslam dünyasında ayrıca bir məzhəb kimi meydana gəlməsinin Peyğəmbərin (s) vəfatından sonraya, Səqifə hadisəsinə təsadüf etməsidirsə, belə bir nəzəriyyə məqbuldur. İmamətin yazılı və ya şifahi dəlillərinin Peyğəmbər (s) dönəminə aid olmasına baxmayaraq, bir məzhəb kimi meydana gəlməsi o həzrətin (s) vəfatından sonraya təsadüf edir. Bu zaman qeyd olunan versiyada təzadlı bir məqam qalmır. Lakin əgər bu versiyada məqsəd şiəliyin ideoloji köklərinin Peyğəmbər (s) dönəminə deyil, ondan sonraya aid olduğudursa, o zaman bu versiya məqbul deyil.

Əllamə Seyid Möhsün Əmin Amili məlum iki versiyanı xatırladaraq yazır: “Öncəki fəsillərdə diqqətinizə çatdırdıq ki, Peyğəmbər (s) dönəmində bir çox müsəlmanlar Əli (ə) şiəsi hesab edilirdilər. Sonradan imamət məsələsində yaranan fikir ayrılığı zamanı şiəlik üzə çıxdı. Çünki danışıqlar zamanı ənsardan olanlar mühacirlərə dedilər: “Bizdən də, sizdən də (ayrıca) bir rəhbər seçilsin”. Lakin mühacirlər Peyğəmbərin (s) qəbiləsindən olmaları bəhanəsi ilə ənsarın sözünü qəbul etmədilər. Bu danışıqlar Əliyə (ə) çatdıqda Əli (ə) buyurdu: “Əgər mühacirlərin bu istinadı düzgündürsə, o zaman xəlifə biz Bəni-Haşimdən olmalıdır. Əks təqdirdə, ənsarın sözü öz qüvvəsində qalır. Elə oradaca Bəni-Haşimdən olanlar, Əbd əl-Müttəlib xanədanı Əlinin (ə) imaməti (şiəlik) üzərində dayandılar. Mühacir və ənsardan olan bir çoxları da onlara qoşuldular. Mühacirlərin arasında Salman Farsi, Əbuzər Qifari, Miqdad ibn Əsvəd, Əmmar ibn Yasir, Xalid ibn Səid və Büreydə Əsləmi də gözə dəyirdi. Ənsardan isə Əbu əl-Heysəm ibn Təyyihan, Səhl ibn Sabit (Zu əş-şəhadəteyn ləqəbi ilə məşhur olmuşdur), Übəyy ibn Kəb və Əbu Əyyub Ənsari var idi”[340].

Doktor Abdullah Fəyyaz yazır: “Bu görkəmli şəxsiyyətlərin heç bir müqəddiməsiz Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra Əlinin (ə) imamətə layiq olduğunu demələrini düşünmək olduqca çətindir. Bir çox səhabənin davamlı olaraq Əlinin (ə) imamətə layiq olduğunu vurğulamaları, buna etiqad bəsləmələri Səqifədə meydana gəlmiş vəziyyətdən doğan ani qərar deyildi. Bunun ideoloji kökləri Peyğəmbərin (s) həyatda olduğu dövrlərə gedib çıxır[341].

İbn Qüteybə yazır: “Beyət zamanı Əbuzər yox idi. Mədinəyə daxil olduqda vəziyyətin bu yerdə olduğunu görüb dedi: “Bir şeydə qənaət etdiz və Peyğəmbərin (s) qohumlarını tərk etdiz. Əgər xilafəti Əhli-beytə (ə) tapşırsaydınız, iki nəfəriniz belə ixtilaf etməzdi[342].

2. Şiəliyin Osmanın qətli zamanı meydana gəlməsi;

Şərqşünas Julius Wellhausen yazır: “Osmanın öldürülməsi ilə İslam iki firqəyə bölündü. Bunlardan biri Əlinin (ə), digəri isə Müaviyənin firqəsi idi. Ərəb dilində firqəyə “şiə” deyilir. Əli (ə) şiəsi Müaviyə şiəsi sözünə alternativ olaraq işlədilməyə başladı. Lakin Müaviyə bütün İslam dövlətlərini ələ keçirdikdən sonra bu söz yalnız Əlinin (ə) tərəfdarlarına aid edilməyə başladı.

Cavab: Birincisi, öncə də qeyid edildiyi kimi, şiəliyin ideoloji kökləri Quran və sünnəyə dayanır və bu məzhəbin banisi Allahın əmri ilə Peyğəmbər (s) özü olmuşdur.

İkincisi, Əli (ə) hakimiyyətə gəldikdən sonra şiələr azadlığa qovuşdular. Elə buna görə də şiəliyin o həzrətin (ə) öz dönəmində meydana gəlməsi versiyası məntiqi deyil.

3. Şiəliyin Cəməl döyüşü zamanı meydana gəlməsi;

Bəziləri şiəliyin yaranma tarixinin Əlinin (ə) hakimiyyətdə olduğu dönəmə aid olduğunu göstərmişlər. Bu versiya iki şəkildə açıqlanmışdır; biri Cəməl döyüşü ilə, digəri isə Siffeyn döyüşü ilə bağlıdır. İlk versiya “əl-Fihrist” kitabında İbn Nədimə aiddir. O, Məhəmməd ibn İshaqdan iqtibas edərək yazır: “Təlhə və Zübeyr Osmanın intiqamını almaq bəhanəsi ilə Əliyə (ə) qarşı çıxdılar. Əli (ə) isə onları Allahın hökmünə təslim etmək üçün müqavimət göstərdi və o həzrətin (ə) tərəfdarları şiə adlandırıldılar. İmam (ə) özü də onları “şiələrim” səsləyir və dörd dəstəyə bölürdü; 1) Övsiya; 2) Övliya; 3) Şürtə əl-xəmis; 4) Əshab[343].

Əlinin (ə) hakimiyyəti dönəmində ictimai və siyasi vəziyyət münasib olduğundan şiəlik daha da inkişaf edib önə çıxdı. Onun meydana gəlməsində Cəməl döyüşünün heç bir rolu olmayıb.

4. Şiəliyin Siffeyn döyüşündə meydana gəlməsi;

Şiəliyin Əlinin (ə) hakimiyyəti dönəmində meydana gəldiyi versiyasını irəli sürənlərin bəziləri onun Siffeyn döyüşü zamanı meydana gəldiyini söyləyirlər. Onlara görə həkəmiyyət məsələsindən sonra Əlinin (ə) tərəfdarları iki hissəyə ayrıldılar. Bir qrupu xəvaric adlanır. Onlar Siffeyn döyüşündən qayıdarkən Hərura adlı bir yerdə məskunlaşdılar. Digər bir hissəsi isə imamla (ə) Kufəyə qayıtdılar. İkinci qruplaşma imamın (ə) yanına gələrək yenidən o həzrətə (ə) beyət etdilər, onun dostları ilə dost, düşmənləri ilə düşmən olacaqlarına söz verdilər.

Bu versiyanın tərəfdarlarından biri də şərqşünas William Montgomery Watt-dır. Guya o, bu versiyanı Təbərinin aşağıdakı yazılarından əxz etmişdir. “Əli (ə) Kufəyə daxil olduqda xəvaric ondan ayrıldı. Şiələrsə ona sığındılar. Onlar həzrətə (ə) dedilər: “Biz bir daha beyət etməliyik. Sənə dost olanların dostu, düşmən olanların isə düşməniyik”[344].

Diqqətinizə çatdırırıq ki, Təbərinin sözündəki “şiələr ona sığındılar (onun yanında qaldılar) ifadəsində məqsəd imamın (ə) şiələrinin Siffeyn döyüşündə iştirak etməsi və şiə kimi tanınanların imama (ə) beyətlərini yeniləmələridir. Siffeyn döyüşü də Cəməl döyüşü kimi şiəliyin yaranmasında və ya daha artıq tanınmasında hər hansı bir rola malik olmamışdır.

5.  Şiəliyin İmam Hüseynin (ə) qətlindən sonra meydana gəlməsi.

Şiəliyin yaranması haqqında irəli sürülən versiyalardan biri də onun İmam Hüseynin (ə) şəhadətindən sonra meydana gəlməsidir. Belə ki, imamın (ə) qanı axıdılan gün şiəliyin ilk toxumları əkildi.

Elm adamlarından biri yazır: “Şiəliyin xəmiri İmam Hüseyn (ə) şəhid edildikdən sonra bəzilərinin daxilində yoğruldu. Daha doğrusu, şiə hərəkatı məhərrəm ayının onuncu günü və ondan sonra dini bir şəkil aldı və bir məzhəb kimi meydana çıxdı”.

Cavab: Bundan öncəki versiyaya verilən cavabdan sonra bu versiyanın yanlışlığı da məlum olur. Kərbəla hadisəsinin şiəliyin mənəvi və siyasi həyatında mühüm bir an olduğu şübhəsizdir. Lakin bu hadisənin özü Peyğəmbər (s) dönəmindən başlayan şiə etiqadının nəticəsidir.

 

ŞİƏLİYİN İRANLILARA AİD EDİLMƏSİ

Şiəliyin meydana gəlməsi ilə bağlı şərqşünasların ortaya ataraq əhli-sünnə arasında yaydıqları digər bir nəzəriyyə də var. Onlar deyirlər: “Şiə əqidəsi qədim iranlıların ixtirasıdır. Onlar keçmişdə, padşahlar dönəmində xilafətin irsi olduğu qənaətində idilər. Hakimiyyəti atadan oğula ötürürdülər. İslam İrana daxil olduqdan və İranla mərkəzi müsəlman bölgələri arasında iqtisadi, mədəni əlaqələr yarandıqdan sonra bu duşüncə İslam cəmiyyətinə də nüfuz etdi. Ərəblər isə azad düşüncəli idilər və insanlara seçim hüququ verirdilər”.

 

Bu versiyanı irəli sürənlər

Bəzi şərqşünasların və onların əhli-sünnədən olan tərəfdarlarının Şiəliyin iranlılara aid olması ilə bağlı fikirlərinə nəzər salaq:

1.                                                                                                                                                                                            Şərqşünas Reinhart Pieter Anne Dozy;

O, yazır: “Şiə məzhəbi farslardan gələn bir çəkişmədir. Çünki ərəblər fikir azadlığı tərəfdarı idilər. Lakin farslar isə padşahlığa, hakimiyyətdə varisliyə meyllidirlər. Onlar heç bir zaman seçim sözünün mənasını başa düşməmişlər. Peyğəmbər (s) dünyasını dəyişdikdən sonra onun oğul övladının olmadığını görən farslar bir səslə dedilər: “Ondan sonra xilafətə Əli (ə) layiqdir”. Başqa sözlə desək, xilafətin irsi olması məsələsindəki fars və şiə təfəkkürünün bənzərliyi şiəlik düşüncəsinin iranlılardan alınmasını göstərir”[345].

2. Şərqşünas Johannes Van Vloten;

Bu versiyanı dəstəkləyənlərdən biri də şərqşünas Johannes Van Vlotendır. Lakin o, sonda şiəliyin yəhudilərin etiqadlarından təsirləndiyini daha məntiqi hesab etmişdir[346]..

 3. Şərqşünas Edward Granville Browne;

O, yazır: “Xilafətin ilahi haqq olduğuna etiqad fars milləti arasında mühüm bir etiqaddır”. O, sözlərinin sonunda şiələrin bu əqidəni farslardan götürdüklərini vurğulayır[347].

4. Əhməd Əmin Misri;

Şərqşünasların şiəliyin meydana gəlməsi ilə bağlı məlum fikirlərini müdafiə edənlərdən biri də Əhməd Əmin Misridir. O, yazır: “Şiələrin Əli (ə) və övladları haqqındakı görüşləri eynilə farsların Sasani padışahları haqqındakı görüşləridir. Fars məcuslar şiələrin su içdiyi qaynaq olmuşlar”[348].

5. Əhməd Ətiyyətullah.

Onun fikrincə, şiə etiqadları farslardan Abdullah ibn Səba vasitəsi ilə İslam cəmiyyətinə ötürülmüşdür. O yazır: “İbn əs-Səvad (Abdullah ibn Səba) Mədinəyə gəlib, Yəməndə geniş yayılmış və İslama zidd olan yəhudi və fars etiqadlarını yaymağı başladı, özünü Əlinin (ə) haqqının müdafiəçisi kimi qələmə verdi. Onun iddiasına görə, hər bir peyğəmbərin vəsisi olduğu kimi, Əli (ə) də İslam peyğəmbərinin (s) vəsisidir”[349].

Cavab: Birincisi, lazımi yerlərdə sübuta yetirilmişdir ki, şiəliyin əsasını imamətin Allah tərəfindən olmasına, Peyğəmbərdən (s) sonra xəlifənin müqəddəs mətnlərdəki bildirişlərə əsasən təyin edilməsinə inamdır. Bu etiqad Qurana və hər iki məzhəbin qəbul etdiyi səhih rəvayətlərə əsaslanır. Bu nəzəriyyəni irəli sürən Allah-Taala olmuş, Peyğəmbər (s) isə 23 il ərzində bu nəzəriyyəni möhkəmlətməyə çalışmışdır. Peyğəmbər (s) həmin şəxsdir ki, həzrət Əlinin (ə) tərəfdarlarını şiə adlandırır və onları yüksək qiymətləndirirdi.

İkincisi, öncə də qeyd etdik ki, Peyğəmbər (s) dönəmində bir çox səhabələr həzrət Əlinin (ə) Allah tərəfindən təyin edilmiş imam və Peyğəmbərdən (s) sonra xəlifə olduğu qənaətində idilər. Salman Farsidən başqa bu etiqadda olanların hamısı ərəb idilər.

Üçüncüsü, Peyğəmbər (s) dünyasını dəyişdikdən sonra Əlinin (ə) imamətinə etiqad bəsləyən ərəb şiələr az deyildi. Onlar sonradan, imamın (ə) hakimiyyətdə olduğu dönəmdə o həzrətlə çiyin-çiyinə bütün döyüşlərdə iştirak etdilər.

Dördüncüsü, İslam, digər millətlər arasında qəbul edildiyi kimi iranlılar tərəfindən də qəbul edildi. Hicrətin ilk əsrində İranın heç bir şəhərində şiə əqidəsi yox idi. Çünki iranlılar İslamı Ömər ibn Xəttabın xilafəti dönəmində (h. q. 17-ci il) qəbul etmişlər. Təbii ki, o dövrdə qəbul etdikləri İslam şiəlik deyil, Ömərin təqdim edərək qəbul etdirdiyi İslam idi.

İrana şiəliyin gəlişi Əşərilər vasitəsilə baş vermişdir. Onlar Kufədən İrana – Quma, Kaşana  hicrət edib şiə əqidəsini də özləri ilə gətirdilər. Bu, iranlıların İslamı qəbul etməsindən onillər sonra baş vermişdir. O vaxta qədər İranda şiəlikdən heç bir əsər-əlamət yox idi.

Tarixçilər yazırlar: “Ziyad ibn Əbihin Kufədə hakimiyyətdə olduğu dönəmdə, onun şiəliyin məhv edilməsi üçün atdığı addımlarından biri də əlli min şiənin Kufədən Xorasana sürgün edilməsi idi. Bu şiələr İranın müxtəlif şəhərlərində, xüsusilə Qum və Kaşanda məskunlaşdılar, özləri ilə bərabər etiqadlarını da iranlılar arasında yaydılar. Yerli əhali də onların təsiri altına düşdü[350]. İranda şiəlik bu şəkildə yayılmışdı. Bu vəziyyət onuncu əsrin əvvəllərində Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsinədək davam etdi. Səfəvilər dönəmində şiəlik bir çox bölgələrdə geniş şəkildə yayılmağa başladı. Hansı ki bu bölgələrdə öncə əhli-sünnə məzhəbinə mənsub idilər. Buna dəlil bir çox əhli-sünnə elm adamlarının, hətta Buxari, İbn Macə, Tirmizi, Nisai və Səcistani kimi “Səhih” və “Müsnəd” əsərlərinin sahiblərinin o dövrün əcəm İran ərazilərində yaşayıb yaratmaları və əhli-sünnə məzhəbinin inkişafında misilsiz rol oynamalarıdır. Digər tərəfdən də şiə öndərləri hamısı ərəb əsilli olmuşlar. On iki imam (ə) Peyğəmbərin (s) Əhli-beyti (ə) olmuşdur. Ali-Əyun, Ali-Həyyan Təğlibi, Ali-Ətiyyə kimi böyük xanədanlar, Əhli-beyt (ə) irsini yaşadan görkəmli rəvayətçilər hamısı ərəb ailələrindən olmuşlar. İmamların səhabələrindən sonra Əhli-beyt (ə) irsini yaşadan nəsil - Şeyx Müfid, Seyid Mürtəza, Əllamə Hilli, İbn Bərrac, Seyid ibn Tavus, İbn İdris, Mühəqqiq Hilli, birinci və ikinci şəhidlər və başqalarının hamısı ərəb əsilli olmuşlar.

Beşincisi, şərqşünas Dozy öz iddiasını əsaslandırmaq üçün yazır: “Şiələrlə iranlıların bəzi etiqadlarının üst-üstə düşməsi şiələrin qədim iranlılardan təsirləndiyini göstərir. Çünki onların ikisi də xilafətdə irsiyyətə etiqad bəsləyirlər”.

Bu əsaslandırma bir neçə baxımdan yanlışdır. Bir tərəfdən, iki millətin və ya məzhəbin fikirlərində oxşar məqamlar varsa, bu onların bir-birindən təsirlənmələri və ya bir əqidədə olmaları demək deyil. Hər birinin özünəməxsus dəlilləri ols bilər. Misal üçün, bəzi İslam hökmlərinin yəhudi ayinləri ilə üst-üstə düşməsi İslamın yəhudilikdən təsirlənməsi demək deyil. Digər tərəfdən də hansı şiə imamət və xilafət məsələsində irsiyyətə etiqad bəsləyir? Şiələrin etiqadına görə, imam insanın şəxsi keyfiyyətlərinə görə Allah tərəfindən təyin olunur və Peyğəmbər (s) tərəfindən də insanlara çatdırılır. Bu keyfiyyətlər yalnız Peyğəmbər (s) övladlarında olduğu üçün Allah hökmü onlara aid olmuşdur. Buna dəlil İmam Həsəndən (ə) sonra onun övladlarına imamət verilməməsidir. Şiələr imaməti çox ağır şərtlərlə qəbul edirlər. Onlara görə imam məsum olmalı, fəzilət baxımından hamıdan üstün olmalı, qeybi bilməli və ilahi biliyə malik olmalıdır. Əgər imamət irsiyyətlə olsaydı, bu şərtlərə ehtiyac olmazdı. Bu məsələlər haqqında imamət bölməsində geniş söhbət açmışıq.

Altıncısı, biz bu iradı, yəni şiə məzhəbi ilə qədim iranlıların sırf etiqadca oxşar olduqları üçün təməl prinsiplərini iranlılardan əxz etdiklərini qəbul etsək, o zaman bu iradı İslam düşmənləri İslama ünvanlaya  və bu dinin Peyğəmbərin (s) gətirdiyi din olmadığını iddia edə bilərlər. Çünki Məkkənin fəthindən sonra Qüreyş İslam dinini qəbul etmək məcburiyyətində qaldı. Buna görə də müxtəlif hiylələrlə onu təhrif etməyə, dəyişməyə başladılar. İslam əhkamına nəzər saldıqda bir çox hökmlərin cahiliyyət dönəmindəki adət-ənənələrə çox bənzədiyinin şahidi oluruq. Buna misal olaraq, “zihar” məsələsini göstərmək olar. “Zihar” cahiliyyət dönəmində talağın bir növü idi. İslam fiqhində də həmin talaq kiçik bir fərqlə mövcuddur. Təbii ki, şiəliyə müxalif qüvvələr belə bir iradı qəbul etməzlər. Deməli, bu irad İslama ünvanlandıqda yanlış olduğu kimi, şiəliyə ünvanlandıqda da yanlışdır.

Yeddincisi, tarixi dəlillər göstərir ki, qədim iranlılar öz keçmiş dinlərini, İranın müsəlmanlar tərəfindən fəth olunmasından sonra  da qoruyub saxladılar. Onların müsəlmanlaşması tədricən gerçəkləşmişdir[351]. Bu, onu göstərir ki, onlar İslamı zorla qəbul etməmişlər və bu baxımdan İslama qarşı kinli davranaraq onu təhrif etmələrinə də bir səbəb olmamışdır.

Digər maraqlı məqam budur ki, tarixə görə, iranlılar İslam hakimiyyətində təmsil olunmağa başladıqdan sonra İslama güclü axın olmuşdur. Bu göstərir ki, iranlılar dini öz istəkləri ilə qəbul etmişlər[352].

Səkkizincisi, digər maraqlı bir məqam da budur ki, iranlılar ənənəvi hakimiyyətdən və keçmiş dinlərindən bezmişdilər. Buna görə də zülmkar padşahların zülmündən, dinlərindəki mövcud xurafatdan qurtulmaq üçün sığınacaq axtarırdılar. Belə olan halda İslamdan intiqam almaq məqsədi ilə onun xurafla qarışdırılmasının nə mənası var idi?

Doqquzuncusu, antik iranlıların etiqad bəslədiyi Zərdüşt dini bir baxışdan ilahi din idi. Bütün peyğəmbərlərin (ə) gətirdiyi dini təlimlərdə prinsipcə bənzərliklər olmuşdur. Belə olan halda İslamı qəbul etdikdən sonra xəlifələrin zorla hakimiyyətə gəldiklərini görən iranlıların imamın Allah tərəfindən təyin olunması zərurətini xatırlamasında nə anlaşılmazlıq var?

Onuncusu, İran son dövrlərdə şiəliyi qəbul etmişdir. Ondan qabaq isə Əhli-beyt (ə) düşmənlərinin mərkəzi sayılırdı. Tarixi qaynaqlara görə, Ömər ibn Əbd əl-Əziz minbərlərdə Əliyə (ə) lənət oxunmasını yasaq etdikdə belə iranlılar bu adətlərindən əl çəkmədilər. Bu şiəliyin hələ Peyğəmbər (s) dönəmində səhabələr arasında mövcud olduğunu göstərir. Əgər iranlılar bəzilərinin iddia etdiyi kimi İslama zərbə vurmaq üçün şiəlikdən istifadə edirdilərsə, o zaman nə üçün Əhli-beyt (ə) düşməni olub onların özünə zərbə vururdular. Bu məsələyə daha dəqiq yanaşsaq, məlum irad heç də şiəliyə qarşı olanların xeyrinə deyil. Çünki əgər iranlılar İslama zərbə vurmaq, onu məhv etmək məqsədi güdürdülərsə, deməli, şiəliyi həqiqi İslam hesab edir və ona qarşı çıxırdılar.

 

ŞİƏLİYİN ƏRƏBKÖKLÜ OLDUĞUNU ETİRAF EDƏNLƏR

Bir çox şərqşünaslar hələ iranlılar İslamı qəbul etməzdən öncə ərəblərin şiəliyi qəbul etdiklərini bildirmişdilər. Bu düşüncədə olan şərqşünasların fikrinə nəzər salaq:

1.   Sərqşünas Julius Wellhausen;

O, yazır: “Şiələrlə iranlıların etiqadi bənzərliyi şübhəsizdir. Lakin şiələrin, bu etiqadı iranlılardan əxz edib mənimsəmələrinə hər hansı bir dəlil yoxdur. Bütün tarixi dəlillər bu iddianın əleyhinədir”[353].

2. Şərqşünas Qoldsiyer;

O, yazır: “Şiəliyin iranlılardan gələn görüşlərdən qaynaqlandığı fikri yanlışdır. Bu fikir tarixi hadisələrin yanlış təhlilindən irəli gələn şayiədir”[354].

3. Şərqşünas Adəm Metz ;

“Şiəlik bəzilərinin düşündüyü kimi iranlı ruhdan doğmamış və İslama zidd deyil. Çünki Ərəbistan yarımadasında Məkkə, Tihamə, Səna kimi böyük şəhərləri çıxmaq şərtilə, digər bölgələr bütünlüklə şiə idilər. Amman, Həcər, Sədə kimi bir çox şəhərlərdə şiələr əhalinin əksəriyyətini təşkil edirdilər. Lakin İranda Qum şəhərindən başqa hər yer əhli-sünnə məzhəbinə mənsub idi. İsfahanlılar Müaviyəni elə şişirtmişdilər ki, bəziləri onu peyğəmbər hesab edirdi”[355].

·  Şərqşünas Keyb;

İran şəhərlərinin şiəliyin mərkəzi olduğu fikrini irəli sürənlər yanılırlar. Bu əsassız fikirdir. Tarixi dəlillər zərdüştlərin əhli-sünnə məzhəbini qəbul etdiklərini isbat edir”[356].

·      Şeyx Məhəmməd Əbu Zəhra;

Misirin görkəmli şəxsiyyətlərindən olan Əbu Zöhrə yazır: “İranlılar şiəliyi ərəblər vasitəsi ilə qəbul etmişlər. Şiəlik iranlılar tərəfindən yaradılmamışdır. Çoxlu sayda İslam alimləri şiəliyi qəbul edib öz əqidələrini Əməvi və Abbasilərdən qorumaq üçün Fars və Xorasan kimi müsəlman şəhərlərə hicrət edirdilər. Şiəlik həmin şəhərlərdə onların vasitəsilə yayılmışdır[357].

·   Doktor Əli Hüseyn Xərbutəli.

“Bəzi ərəblər, Əbu Bəkrin xilafəti ələ keçirməsindən sonra şiə oldular”[358].

 

ƏHLİ-SÜNNƏYƏ GÖRƏ İRANLILARIN ŞİƏLİYİ QƏBUL ETMƏ SƏBƏBLƏRİ

Əhli-sünnə, iranlıların şiəliyi qəbul etmələri üçün iki səbəb göstərir:

·   İranlılarla qohumluq əlaqələri;

Onlara görə, İmam Hüseyn (s) İranın fəthindən sonra Sasani padşahı Yəzdigərdin qızı Şahi-zənanla ailə qurdu. Allah-Taala ona Əli ibn Hüseyn (ə) adında bir oğul bəxş etdi. O, atasının bütün şəxsi keyfiyətlərini özündə toplamışdı. Bu qohumluq əlaqəsi iranlılarda Əhli-beytə (ə) böyük sevgi oyatdı.

Cavab: Birincisi, şiəliyin iranətrafı bölgələrdə yayılmasının tamamilə fərqli amilləri var. Gələcək fəsildə bu haqdan söhbət açacağıq.



Geri   İrəli
Go to TOP