A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: İnsan həyatında təqlidin rolu
Müəllif: Ustad Misbah Yəzdi
Naşir: Şəhriyar
Çap tarixi: 2008
Səhifələrin sayı: 128
Çap növbəsi: Birinci
Tirajı: 3000
Geri   İrəli


Təqlidin etiqadlar sahəsində ilahi peyğəmbərlərə və onlardan sonra məsum imamlara, səlahiyyətli alimlərə təqlid etmək olarmı? Peyğəmbər və imamın, onlardan sonra mütəxəssislərin sözü mötəbərdirmi? Bu sualları cavablandırmaq üçün düzgünlük və yanlışlıq meyarını təyin etməliyik. Biz qeyd etdik ki, təqliddə meyar ağıldır. Sübuta yetirilib ki, peyğəmbər məsumdur və Allahın rəsuludur. Ağıl ona itaətə çağırır. Əlbəttə ki, insan öz etiqadını əqli dəlillərlə sübuta yetirə bilirsə bu işi görməlidir. Allahın varlığının və peyğəmbərliyin sübutunda təqlid qəbul deyil. Əgər bir şəxs üçün Allahın varlığı sübuta yetməyibsə, bu həqiqətin sübutu əvəzinə peyğəmbər buyuruğuna itaət mənasızdır. Amma etiqadın qeyri-zəruri məsələlərində ağılın gücü çatmayan sahələrdə nəqli dəlillərə istinad etmək olar. Məsələn, peyğəmbərliyin zəruriliyini və həzrət Məhəmmədin (s) peyğəmbərliyini əqli dəlillərlə sübuta yetirdikdən sonra həmin dəlillər Peyğəmbərin son peyğəmbər olduğunu sübuta yetirmək üçün bəs etmir. Bu mövzuda nəqli dəlillərə ehtiyacımız var. Əlbəttə ki, peyğəmbərliyin həqiqətini sübuta yetirən dəlillər vəhyin də Allah tərəfindən gəldiyini təsdiqləyir. Amma bu dəlillər Quranda bəyan olunmamış, peyğəmbər tərəfindən açıqlanan sünnələrin qəbulu üçün bəs etmir. Bu sahədə digər dəlillərə ehtiyac var. Əlbəttə ki, uyğun məsələni sübuta yetirən ayələr də mövcuddur.

Məsələn, peyğəmbər bərzəx aləmindən, qiyamət səhnəsindən, qəbir sıxıntısından danışır. Uyğun nöqtələr Quranda açıqlanmamışdır. Bu sahədə peyğəmbərin buyuruqlarını qəbul etməyə vəzifəliyik. Bunu Quran ayələri təsdiqləyir. Peyğəmbərin dilə gətirdiyi göstərişlər hətta Quranda bəyan olunmamışdırsa da, qəbul edilməlidir.

SÜNNƏNİN MÜTLƏQ QƏBULU, İMAN VƏ KÜFR ARASINDA SƏRHƏD

İstənilən halda İslam peyğəmbərinin risalətinə etiqad tələb edir ki, onun bütün buyurduqlarına iman gətirək. Peyğəmbər nə buyurmuşsa həqiqətdir və ona tabe olmaq lazımdır. Bu sahədə əqli dəlillərə malik olub-olmamağımızın fərqi yoxdur.

Bu məqamda ağıl məsələləri ətraflı dərk etməsə də, həmin məsələ Allahın elçisi tərəfindən bəyan olunduğundan ağıl onun qəbulunu əmr edir. Əgər peyğəmbərin buyuruqlarından bəzisini qəbul edib, bəzilərini inkar etsək, əslində ona iman gətirməmişik. Tövhid və peyğəmbərliyə şəhadət vermişiksə də, hələ ki, iman sərhəddinə çatmamışıq. İnsanı xoşbəxt edən əqidələr, qanunlar və hökmlər toplumuna iman gətirməkdir. Bu həqiqətlər peyğəmbər və onun məsum canişinləri tərəfindən vəhy və sünnə şəkilində bizə çatdırılmışdır.

İslam peyğəmbərinin Allah tərəfindən göndərildiyini qəbul edib onun bəzi buyuruqlarına etiraz edən şəxs şübhəsiz ki, həqiqi iman gətirməmişdir. Əgər bir şəxs peyğəmbərin özündən həzrət Əlinin canişinliyini eşitmişsə, amma onun vilayətini qəbul etmirsə, imanı naqisdir. İnsan inanırsa ki, peyğəmbər yalnız Allahın buyuruqlarını çatdırır, necə ola bilər ki, həmin buyuruqların bir hissəsini qəbul etməsin?! Sübh namazının günəşin tülusundan öncə qılınması peyğəmbərin göstərişidirsə, bu məsələyə necə əhəmiyyət verməmək olar? Bu qəbil insanların imanı nöqsanlıdır. Əgər Quranda namaz göstərişi verilirsə, amma namazın necə qılınması açıqlanmırsa, İslam peyğəmbərinin risalətinə inanan şəxs həm Quranın namaz göstərişinə, həm də peyğəmbərin bu barədəki sünnəsinə tabe olmalıdır.

Fəqihlər bildirirlər ki, dini zərurətlərin inkarı insanın dindən çıxmasına səbəb olur. Əslində bir şəxs peyğəmbər tərəfindən bəyan olunmuş qeyri-zəruri hökmü də inkar edərsə kafir olar. İnsan deyə bilməz ki, mən yalnız ağlımın təsdiqlədiyinə iman gətirirəm. İnsan ağılı bəzi həqiqətlərin dərkində acizdir. Əgər bütün həqiqətləri ağıl vasitəsilə dərk etmək olsaydı, ilahi peyğəmbərlərə ehtiyac qalmazdı. Bu səbəbdən də ağılı həqiqətlərin dərki sahəsində yetərli saymaq olmaz. Ağıl sadəcə zəruri biliklərin qazanılmasında fəaliyyət göstərir və yalnız vəhyin köməyi ilə insanın dünya və axirət səadəti təmin olunur. Bəli, İslam tövsiyə edir ki, insan bütün etiqadlarında əqli dəlillər əldə etməyə çalışsın. Amma bu iş hamı üçün müyəssər deyil. Əksəriyyətin Allahın nazil etdiyinə, peyğəmbər və məsumların buyuruqlarına etiqadı bəs edir. Əlbəttə ki, belə bir etiqad şərtləndirilməməlidir. Əgər insan meracın ruhani və ya cismani olduğunu bilmirsə, ağılı əsasında hökm yürüdə bilməz. Bu qəbil məsələlərdə peyğəmbərin buyuruqları qəbul olunmalıdır.

İSLAHAT PƏRDƏSİ ALTINDA SÜNNƏ VƏ FİQHİN İNKARI

Etiqadlarımızdan biri İslam peyğəmbərinin son peyğəmbər olması və İslam qanunlarının, hökmlərinin əbədiliyidir. İslam peyğəmbərinin risalətinə iman tələb edir ki, onun son peyğəmbər olduğuna və gətirdiyi qanunların qiyamətədək işləkliyinə inanaq. İslam qanunlarının hansısa bir dövrə aid olduğunu iddia etmək olmaz. İslam peyğəmbərinin risalətini və İslam qanunlarını müəyyən bir dövrə aid edən, bu qanunların texnoloji tərəqqi ilə ayaqlaşmadığına inanan insan əslində İslam və İslam peyğəmbərinə iman gətirməmişdir. Axı belə bir etiqad həzrət Musa və həzrət İsanın risalətinə etiqaddan nə ilə fərqlənir? Əqidəmiz budur ki, bütün peyğəmbərlərin risaləti müəyyən dövr üçün nəzərdə tutulmuşdur, İslam peyğəmbəri isə son peyğəmbərdir. İslam qanunlarından savayı bütün qanunlar dəyişdirilmişdir, amma Quranın dəyişilməzliyinə Allah-taala özü zəmanət vermişdir. Əgər bir şəxs İslam qanunlarını bir dövrə aid edərsə, demək, İslam peyğəmbəri ilə digər peyğəmbərlər arasında, İslam şəriəti ilə digər şəriətlər arasında fərq qoymur.

Bu gün bəzi ziyalınümalar İslam peyğəmbərinin risalət dövrünün başa çatdığını, İslam qanunlarının aktuallıqdan düşdüyünü iddia edirlər. Hətta siyasi partiyalardan birinin başçısı açıq-aşkar bildirir ki, İslam fiqhində dəyişikliklər aparmaq lazımdır. Guya şəriət müəyyən dəyişikliklərlə demokratiyaya uyğunlaşdırılmalıdır. Bəzi azğınlar isə dini nəinki millətlər, hətta hökumətlər üçün tiryək adlandırır. İslam fiqhi və ilahi hökmlər bizə tapşırılmayıb ki, onu oyuncağa çevirək, qərbin liberal demokratiyasına uyğunlaşdıraq. İslam qanunlarını məsxərəyə qoyan, dini hökumətlər və millətlər üçün tiryək adlandıran şəxslər doğrudanmı müsəlmandır?! İslamı müdafiə etməyə vəzifəli olanlar dini hökmlərin və fiqhin dəyişilməsi təhlükəsi yarandığı bir vaxtda fəryad çəkməli deyilmi?! Doğrudanmı, oğrunun əlini kəsmədən əmin-amanlığı müdafiə etməyin mümkünlüyündən danışan, dini hökmlərə əl gəzdirmək fikrinə düşənlər İslam fiqhini qəbul edir?! Unutmamalıyıq ki, belələri sabah ayətullahlar quralayıb öz qara əllərini dinin taleyinə uzada bilərlər!

Neçə illər bundan öncə İmam rahil Salman Rüştüyə ölüm hökmü verəndə belə buyurmuşdu: "Mən narahatam ki, on il bundan sonra kimlərsə "bu hökm diplomatik olmayıb" söyləyə.” İmam bu günü görürdü. Dara çəkilməli olan həmin Salman Rüştü bu gün İrandakı həmməsləkinin müdafiəsinə qalxır, onun üçün çıxarılmış edam hökmünə təəssüf edir. O iddia edir ki, mötədil müsəlmanlar İslam mədəniyyətində islahat aparıb islami protestantlığı yaratmasalar, onlar özü işə başlayacaq! Maraqlıdır, materialist təfəkkür, qərb liberalizmi əsasında dini dəyişmək, müqəddəslikləri təhqir etmək, peyğəmbər və məsumlara münasibətdə şübhə yaratmaq, din üçün istifadə müddəti təyin etmək mədəni islahatdırmı?

İSLAM VƏ LİBERALİZMİN ETİQAD VƏ DƏYƏRLƏRƏ FƏRQLİ MÜNASİBƏTİ

Biz inanırıq ki, ilahi və dini dəyərlər prinsipcə sabitdir və yaxşı nə vaxtsa pis ola bilməz. Amma dinin rolunu inkar edənlər bütün dəyərləri dəyişkən sayırlar. Onların nəzərincə, bu gün müsbət sayılan bir iş sabah mənfi sayıla bilər. Bir vaxt qərbdə homoseksualizm əxlaqsızlıq sayılırdı. Bu gün isə bu hal dəyər kimi qəbul olunur, hətta bəziləri onunla iftixar edir. Onlar bildirirlər ki, homoseksualizm genişləndikcə dövlətin xərcləri azalacaq, sosial partlayışların qarşısı alınacaq. Biz isə dini etiqadların və dəyərlərin sabitliyinə inanırıq. Dəyərlər üçün zaman və məkan məhdudiyyəti yoxdur. Ağıl onları dərk etsə də, dərk etməsə də ədalət gözəldir, zülm pis! Ağıl özü ilahi hökm mənbələrindəndir. Mümkündür ki, insan müəyyən bir həqiqəti dərk etməkdə aciz olsun, amma peyğəmbər həmin işin halal və ya haram olduğunu buyursun. Bir sözlə, istər əql, istər vəhy yolu ilə müəyyənləşdirilmiş etiqad və dəyərlər sabitdir, dinin yalnız qeyri-zəruri hökmlərində qismən dəyişiklik mümkündür. Qərbdə dində dəyişikliklərə yol açmaq üçün, onu ictimai həyatdan sıxışdırıb çıxarmaq məqsədilə fəlsəfə kitablarında "dinin gövhəri və sədəfi" (içi və qabığı) kimi mövzular açıqlanır. Onların nəzərincə, dinin yalnız gövhəri sabitdir, qalan nə varsa dəyişkəndir. Ziyalınüma islahatçılar dinin gövhəri və sədəfi kimi anlayışları meydana atmaqla əqidələri, hökmləri, dəyərləri dinin sədəfi (qabığı) kimi tanıtdırırlar. Dinin gövhəri (içi, zatı) dedikdə isə yalnız bəşərin Allah sayılmamasını nəzərdə tuturlar. Demək, insan yalnız bəşərin Allah olmadığına inanmalıdır. Qalan nə varsa dəyişkəndir. Hətta yeganə Allaha etiqadı dinin sədəfi sayırlar. Yəni insan Allahı qəbul etməyə də bilər! Hansı ki Quran etiqadları, ilahi dəyərləri dəyişməz sayır. Bu həqiqətlərin ağıl, vəhy və ya sünnə tərəfindən təsdiqlənməsi mümkündür. Allahın və peyğəmbərin buyuruğunu hətta qəlbində inkar edənlər mürtəd və kafirdir. Onlar zahirdə müsəlman sayılsa da, İslam haqlarından məhrumdurlar. Onları cəhənnəm əzabı gözləyir. Bəli, biz müsəlmanlar əqli və ya nəqli dəlillərlə sübuta yetmiş etiqadları və dəyərləri toxunulmaz sayırıq. Yalnız ictihad elminə sahib olmayanlar etiqad və dəyərlər sahəsində təqlid edə bilər. Onların təqlidi nəinki düzgün, hətta zəruridir. Peyğəmbər və məsumların rəftarları isə şəri hökm kimi tanındıqda izlənilməlidir. Təqlidin vasitələr sahəsində isə heç bir şərt qoyulmur. İnsan istifadəsi üçün yararlı vasitəni istənilən bir şəxsdən qəbul edə bilər. Məsələn, Peyğəmbər və onun əhli-beyti ərəbcə danışmışdırsa, bizim ərəbcə danışmağımıza ehtiyac yoxdur. Ehtiyac yoxdur ki, bütün müsəlmanlar Peyğəmbər və onun əhli-beyti kimi geyinib, onlar kimi görünsünlər. Əgər peyğəmbər evini palçıqdan tikmişsə, müsəlmanların bu işdə ona təqlidi lazım deyil. Əlbəttə ki, kimlərsə peyğəmbər aşiqi kimi hər işdə onların yolunu izləyə bilər. Belə bir ardıcıllıq yalnız övliyaların gücündədir. Mərhum Əllamə Təbatəbainin əxlaq ustadı ona tapşırmışdı ki, “Biharul-Ənvar”dan peyğəmbərin bütün rəftarlarını öyrənsin və onlara əməl etsin. Əllamə öz ustadının göstərişi ilə “Sünəni-nəbiyy” kitabını tərtib etmişdir. Əllamə hətta bir-bir peyğəmbərin istifadə etdiyi qidalardan istifadə etmişdir.

DİNİ RƏHBƏRLƏRƏ İTAƏTLƏ BAĞLI ŞÜBHƏLƏR

Qeyd etdik ki, bəziləri Peyğəmbər və onun əhli-beytinin (ə) bu gün izlənilməsi çətin olan rəftarlarını bəhanə gətirərək onlara təqlidə qarşı çıxır, onların bütün rəftar və danışıqlarının köhnəldiyini iddia edirlər. Biz Xanım Fatimənin (s) qadınlar, Əli ibn Əbu Talibin kişilər üçün nümunə olduğunu deyəndə onlar xanımın əl dəyirmanı ilə arpa üyütdüyünü qabardır və bu gün belə bir həyat tərzinin nümunə olmadığını bildirirlər. Bəli, bütün bunlar ilməni dolaşıq salmaqdır.

Biz xanım Fatimənin və Əli ibn Əbu Talibin nümunə götürülməsi dedikdə onların şəri hökmlərə münasibətini nəzərdə tuturuq. Şəri hökm yox, sırf vasitə ünvanlı rəftarlar isə təqlid ünvanı sayılmır. Peyğəmbər və onun əhli-beytinin (ə) hansı rəftarlarının nümunə olduğunu müəyyənləşdirmək üçün din alimlərinə müraciət edilməlidir. Onların həyatı öyrənilməli, hansı rəftarlarının nümunə olduğu müəyyənləşdirilməlidir.

Qeyd etməliyik ki, dini rəhbərlərin rəftarlarının zahiri və batini olmuşdur. Olsun ki, hansısa rəftarın zahiri şəkli dəyişsin. Mahiyyət isə qorunmalıdır. Xanımın öz dövründə əl dəyirmanı ilə un hazırlaması bu gün təqlid ünvanı sayılmır. Bu gün texnoloji tərəqqi sayəsində uyğun işlər xeyli asanlaşmışdır. Amma xanımın uyğun işi onun ailə ehtiyaclarının təminində iştirakını göstərir. Bəli, xanımın ailədəki zəhmətləri bugünkü qadınlar üçün nümunədir. Xanım toy gecəsi köynəyini yoxsula bağışlayır. İftar üçün hazırladığı çörəyi yoxsula verir. Bu əməllərin mahiyyəti haqqında düşünmək lazımdır. Bugünkü insanın yoxsula arpa çörəyi və ya köynəyini verməsi zəruri deyil. Əsas məsələ yoxsula əl tutulmasıdır. Xanım özü yediyi arpa çörəyindən verirdisə, bugünkü insan qidalandığı qidalardan verməlidir. Əhli-beytin (ə) rəftarlarının mahiyyətini izləmək istəyənlər ən gözəl libaslarından, ən üstün qidalarından infaq etməlidir. Qurani-kərimdə oxuyuruq: “Sevdiyiniz şeylərdən infaq etməyincə yaxşılığa nail olmazsınız.”[52] Əmirəl-möminin haqqında nəql olunmuş rəvayətdə bildirilir ki, imam yediyi çörək quru olduğundan onu dizi ilə sındırarmış. İmamın dövründə arpa çörəyi əsas qida idi, yoxsullar bundan da məhrum idilər. Yoxsullar çörək qazanmaqda aciz qalmışdılar. Zəkat olaraq arpa çörəyi verilərdi. Bu gün isə zəkat təkcə çörəyi olmayanlar üçün nəzərdə tutulmur. Dövrün münasib imkanlarından məhrum olan hər bir insan məhrum sayılır. Bir vaxt müqəddəs Qum şəhərində varlıların da kondinsioneri yox idi. Yay aylarında zirzəmidən istifadə olunardı. Bu gün isə əksəriyyətin kondinsioneri var, kondinsioneri olmayana zəkat vermək olar.

Bəli, biz peyğəmbər və onun Əhli-beytinin (ə) əməllərinin mahiyyətinə varmalıyıq. Əməllərin zahirinə yox, onların mahiyyətinə təqlid lazımdır. Əmirəl-mömininin nümunə seçilməsi dedikdə məsulların, vəzifəli şəxslərin eynən imam kimi öz həyatlarında yoxsulların həyat səviyyəsini nəzərə almaları başa düşülməlidir. İmama təqlid o demək deyil ki, evimizi palçıqdan tikək, arpa çörəyi yeyək. İmamın uyğun rəftarlarını izləmək çətindir. Amma həmin əməllərin mahiyyətini nəzərdə tutub imama təqlid etmək olar.

SƏKKİZİNCİ MƏCLİS

QANUNLAR VƏ HÖKMLƏR SABİTDİRMİ?

DİNDƏ İSLAHATLAR İSTƏYİNİN KÖKÜ

Ötən söhbətlərimizdə Əhli-beytin (ə) nümunə seçilməsindən, onların danışıq və rəftarlarının izlənilməsindən danışdıq. Qeyd etdik ki, din düşmənləri dini etiqadlarımızı və dini üsul-idarəmizi hədəfə almışlar. Onlar əsrin elmi nailiyyətlərindən, qərbin ictimai-siyasi təcrübələrindən faydalanaraq xalqımızın etiqadını süstləşdirməyə cəhd göstərirlər. Onlar şəkk-şübhə yaradır, öz şeytənətlərinə fəlsəfi və elmi don geyindirirlər. Son illər uyğun şübhələrə yetərincə cavablar verilmişdir. Müxtəlif kitablar çap olunmuşdur. Amma az insanların mütaliə imkanına malik olduğunu nəzərə aldıqda uyğun həqiqətlərin sadə bir dillə açıqlanması zəruri olur. Bu məqsədlə ötən söhbətlərimizdə itaət, təqlid, ardıcıllıq mövzularına toxunduq və bu mövzularla bağlı sualları cavablandırdıq.

Göz qarşısındadır ki, din düşmənləri və imperializmin nökərləri öz çirkin məqsədlərinə çatmaq üçün xalqın etiqadlarını zəiflətməyə cəhd göstərirlər. Onlar çalışırlar ki, İslam cəmiyyətində təfriqə yaratsınlar, cəmiyyəti fundamentalist, ənənəçi, islahatçı, yenilikçi kimi zümrələrə bölsünlər. Əlbəttə ki, bu bölgünü aparanlar, hər vəchlə modernizmə yer açanlar İslam prinsiplərinə etiqadsızdırlar. Onlar, adətən, bu bölgüləri cəmiyyəti çaşdırmaq üçün aparırlar. Özlərini islahatçı müsəlman sayan belələri İslam şüarları verməklə öz küframiz düşüncələrini müsəlmanların beyninə yeritməyə cəhd göstərirlər.

Ölkəmizdə yenilikçilik və islami protestantlıq mövzuları təzə mövzu deyil. Bu cərəyanların uzun keçmişi var. Bu mövzunu ilk dəfə ortaya atanlardan biri Axundov soyadı ilə tanınmış Fəthəli Axundzadədir. Axundovdan sonra framasonlar islami protestantlıq cərəyanını davam etdirmişlər. Bu gün də özünü millətçi sayan bəzi ziyalınümalar uyğun cərəyandan qidalanaraq eyni sözləri təkrarlayırlar. Onlar hətta danışıqda Fəthəli Axundzadənin sözlərini işlədirlər. İddia edirlər ki, İslamın adı saxlanılmalı, mahiyyəti dəyişdirilməlidir!

DİNİ MƏNBƏLƏRLƏ BAĞLI ŞÜBHƏLƏR

Yenilikçilər İslamı öz istədikləri formaya salmaq məqsədilə dini mənbələri hədəfə almışdılar. Öncə rəy əsasında təfsirlər aparmış, digər tərəfdən islam tarixini, peyğəmbər sünnəsini təhrif etmişlər. Onlar üçün meyar nəfs istəkləridir. İlkin İslam dövrünün tarixi haqqında bildirilir ki, Peyğəmbər Məkkədə peyğəmbərlik iddiası edəndə bütpərəstlər tərəfindən işgəncəyə məruz qaldı. Münasib fürsət düşən kimi Mədinəyə hicrət etdi. Mədinədə mövqeyini möhkəmləndirdikdən sonra düşmənlərindən intiqam almaq qərarına gəldi. Məkkədə ona zülm edənlərə qarşı çıxdı. Beləcə, Bədr savaşı və başqa savaşlar baş verdi. Peyğəmbər ömrünün sonunadək öz düşmənləri ilə vuruşdu, amansızlığa amansızlıqla cavab verdi. Bildirirlər ki, Peyğəmbər dünyasını dəyişəndən sonra Əlini (ə) məsçidə gətirib ondan zorla Əbu Bəkrə beyət aldılar. Bir neçə il ötdü və müsəlmanlar Əliyə beyət etdilər. Həzrət Əli hakimiyyətə çatdıqdan sonra düşmənlərindən intiqam almağa başladı. Onun beş illik xilafəti amansız müharibələrlə ötüşdü. Ondan sonra hakimiyyətə İmam Həsən gəldi. O da bir müddət Müaviyə ilə vuruşdu. Nəhayət məğlub olub sülhlə razılaşdı. Növbə İmam Hüseynə çatanda İmam qiyam qaldırıb sonda məğlub oldu. Peyğəmbərdən İmam Hüseynədək müharibələr davam etdi. Nəhayət, Əhli-beyt (ə) məğlub oldu! Sonrakı imamlar öz rəftarlarını dəyişdilər. Həmin doqquz imam əlinə qılınc almadı... Yenilikçilər Peyğəmbər və onun əhli-beytinin (ə) rəftarlarını iki növə bölür və bununla bağlı üç fərziyə irəli sürürlər:

1.İslamda iki fərqli qanun var. Birinci qanun ləğv olunduqdan sonra ikinci işə düşmüşdür. İmam Hüseynədək savaş qanunları hökm sürmüş, ondan sonra sülh siyasəti yeridilmişdir. Demək, İslamın sabit prinsipləri yoxdur. Beləcə, İslam qanunları və hökmləri tarixi şəraitdən asılı olaraq dəyişir. Demək, bu gün oğrunun əlini kəsmək, günahkarı qamçılamaq zamanımıza uyğun olaraq dəyişməlidir.

2. Din rəhbərləri iki növ baxışa malik olmuşlar: İmam Hüseynədək barışmazlıq nümayiş olunmuş, İmam Hüseyndən sonra dinc-yanaşı yaşamaq prinsipi əsas götürülmüşdür. Demək, İslam rəhbərləri ziddiyyətli hərəkət etmişlər. Hətta peyğəmbər və imamların məsumluğunu qəbul etsək, onların fərqli davrandığını təsdiqləməliyik. Budur plüralizm, dini tolerantlıq. Dini prinsiplər sabit deyil, dini mənbələrdən müxtəlif qənaətlərə gəlmək olar. Nə şiələr, nə də sünnilər özlərini haqlı bilsinlər. Nə modernistlər ənənəçiləri məhkum etsin, nə də ənənəçilər modernistləri. Əgər imamlarımız arasında fikir müxtəlifliyi olmuşdursa, demək dindən fərqli nəticələr çıxarılmışdır. Biz də onlar kimi başqalarının fikirlərinə hörmətlə yanaşmalı, tolerant olmalıyıq. Bütün problemlər danışıqlarla həll olunmalıdır.

3. İmam Hüseynin dövrünədək din rəhbərləri düzgün addım atmamışlar. Onlar təsəvvür edirdilər ki, savaş və amansızlıqla məqsədə çatmaq olar. Amma təcrübə göstərdi ki, bu üsul düzgün deyil. Bu səbəbdən də digər imamlar öz hərəkət üslubunu dəyişdi. Onlar öz atalarından ibrət götürüb əqidələrini yenidən nəzərdən keçirdilər və islahatlar apardılar. İmam Səccaddan başlayaraq hər bir imam öz dövrünün ictimai-siyasi durumuna uyğun hərəkət etdi. Əlbəttə, onlar arasında uğursuzluğa düçar olanlar da vardı. İmamlardan uzun illər zindanda saxlanılanlar da olub.. Hər halda inkişaf da olmuşdur. Belə ki, nəticədə İmam Riza xəlifənin canişini oldu, yaxşı məqama çatdı. İmamlar da başqaları kimi səhvə yol vermişlər. Onlar təcrübə qazandıqca öz fikirlərində islahatlar aparmışlar. Xeyr, onların rəftarları ilahi olmayıb və xətalara yol veriblər. Bu da bir dəlildir ki, dini prinsiplər sabit deyil. Biz dini əqidələri və dəyərləri dəyişməz saya bilmərik. Dini rəhbərlərin istənilən bir səhvdən uzaq olması da düzgün deyil. Onlar məsum olmamış, başqaları kimi səhvə yol vermişlər. Onları müqəddəs saymaq olmaz. Dini rəhbərlər Quran və rəvayətlər əsasında yox, öz düşüncələri əsasında hərəkət etmişlər! Yenilikçilər deyir: Dini rəhbərlərin fərqli hərəkət etdiyi üzə çıxdıqdan sonra məlum olur ki, kimsənin məsum saymadığı müctəhidlər də fərqli düşünmüşlər. Onların hərəsi dindən bir nəticə çıxarır. Onların fərqli fətvaları var. Məsələn, bir vaxt onlar fətva verirdilər ki, qızlar mədrəsəyə getməsin. Zaman dəyişdikdən sonra onlar da fikirlərini dəyişdilər və bu işi caiz saydılar. Bir vaxt radio-televiziyadan istifadə etmək haram buyurulmuşdu. Zaman ötdü və hər şey dəyişdi. Demək, müctəhidin fətvası da şəraitə uyğun olaraq əvəz edilir. Hətta eyni bir dövrdə də müctəhidlər fərqli fətvalar verir. Bu həmin plüralizmdir. Bəli, dini əsasların sabitliyindən danışmağa dəyməz!..

Beləcə, yenilikçilər çalışırlar ki, dini hökmlərdəki üslub fərqlərini prinsip fərqləri kimi qələmə versinlər. Bu isə dünya imperializminin, İslam düşmənlərinin proqramlarının tərkib hissəsidir. Ölkə daxilindəki nökərlər insanlarda dini əsaslara şübhə yaradır, Peyğəmbər və onun əhli-beytinin (ə) məsumluğunu hədəfə alırlar. Bəli, Salman Rüştü kimi bir mürtəd bizim yenilikçilərdən fərqli düşünmür. O da dini əsasların yenidən nəzərdən keçirilməsini istəyir. Əslində bütün bunlar dinsizlikdən başqa şey deyil.

Əgər onlardan İslamın ruhu haqqında soruşsanız, cavab verərlər ki, İslamın ruhu demokratiyadır. Onlar xalqın rəyinə uyğun siyasi nizamın dəyişməsini İslamın ruhu sayırlar. Yəni İslamın ruhu budur ki, İslam olmasın!!

UYĞUN ŞÜBHƏLƏRƏ CAVAB

Yuxarıda qeyd olunan şübhələr insanlarda belə bir fikir yaradır ki, həm məsumların əməl və rəftarlarında, həm də din alimlərinin fətvalarında ziddiyyətlər vardır. Onlar düşüncələrin fərqli olduğunu bildirməklə yanaşı, İslam hökmlərinin müvəqqəti, zamandan asılı olduğunu iddia edirlər. Guya hökmlərin vaxtı var və vaxtı keçmiş hökmlər bir kənara qoyulmalıdır. Cavab olaraq deməliyik ki, bizim Peyğəmbər və onun əhli-beytinin məsumluğu ilə bağlı fikrimiz qətidir və sübuta yetmişdir ki, onlar vahid bir nurdurlar. Onların müxtəlif şəraitlərdəki müxtəlif hərəkətləri fərqli düşüncədən yox, şəraitlə bağlı səliqədən yaranır. Uyğun səliqə fərqləri hökmlərin dəyişkən olduğunu göstərmir. Dəyişən hökmlər yox, nümunələrdir. Hər bir hökm mövzuya tabedir və xüsusi ünvan üçün nəzərdə tutulur. Eyni bir dövr və eyni bir məkanda eyni bir hökm müxtəlif üsullarla tətbiq oluna bilər.

Məsələn, bütün fəqihlər fətva vermişlər ki, hər bir yetkin müsəlmana oruc tutmaq vacibdir. Digər bir tərəfdən fətva verilir ki, xəstə şəxs oruc tutmaya bilər. Hətta bəziləri insana zərər verəcəyi təqdirdə oruc tutmağın haram olduğunu bildirirlər. Bu iki hökmü fərqləndirən mövzuların ayrılığıdır. Birinci hökm sağlam, ikinci hökm xəstə insana aiddir. Demək, fətvalarda heç bir fərq yoxdur, sadəcə mövzular fərqlidir. Sağlam insana oruc tutmaq vacibdir, xəstə insan üçün isə vacib deyil. Bu iki hökm arasındakı fərqin səbəbi zaman və məkan fərqləri deyil.

Məsələn, namaz qılmaq istəyən yeniyetmə şəxs dəstəmaz almalı, cənabətli olduqda qüsl verməlidir. Amma su əldə edə bilməyən insan dəstəmaz və qüsl əvəzinə təyəmmüm edir. Uyğun fətvalar arasındakı fərq mövzularla bağlıdır. İxtiyarında su olan insanla əli suya çatmayan insanın hökmləri ayrıdır. Dəstəmaz və qüsl mövzuları ixtiyarında su olan insana aiddir. Başqa sözlə, dəstəmaz və qüslü vacib edən hökm ixtiyari hökmdür. Bu hökm ixtiyarında su olan müsəlmanlara aiddir. Təyəmmüm hökmü isə müstəsna bir hökmdür. Əli suya çatmayan və ya xəstə olan insan namaz üçün təyəmmüm edir. İxtiyari hökm bəzən ilkin hökm adlandırılır. Yəni ilk vəzifə dəstəmaz və qüsldür. İstisna halda ikinci hökm ortaya çıxır və bu təyəmmümdən ibarətdir. Təyəmmüm ikinci dərəcəli (sanəviyyə) hökmlər sırasındadır. Sanəviyyə hökmlər adətən böhranlı vəziyyətlərdə işlək olur. Bu qəbil hökmlərin bəzən Quran və sünnədə adı çəkilmir. Sanəviyyə hökm bəzən o qədər genişləndirilir ki, başqa müəyyən hökmlərə şamil olunur. Məsələn, İslam qaydasınca kəsilmiş qoyunun əti halaldır. Amma qəsbi qoyunun əti haramdır. Yəni əti halal olan qoyun ara (etibari) səbəblərdən haram olur. Halal əti haram edən onun qəsbiliyidir. Nəticədə qəsblə bağlı haram hökmü əti halal qoyuna tətbiq edilir. İlkin hökm zati olaraq tətbiq edilən hökmdür. Sanəvi hökm ara səbəblərdən yaranmış mövzu ilə bağlıdır. Hökmlərdə fərq yaradan onların müxtəlif şəkillərdə dərk edilməsi deyil. Allah öncədən hər bir mövzu üçün hökm müəyyənləşdirmişdir. Mövzu dəyişdikdə hökm də dəyişir. Sudan istifadə edə bilənə dəstəmaz və qüsl vacibdir. Sudan istifadə edə bilməyən üçün təyəmmüm vacib olur. Uyğun hökmlər dində dəyişiklik mənasında deyil.

Hökmlərdəki dəyişikliklərdən biri də hökumət və vilayət mövzusu ilə bağlıdır. Bu mövzu xüsusi hökmə malikdir. İmam rahil öz dərslərində buyurardı: “Əgər şəri hakim İslamın xeyrinə məndən əbamı istəsə, onu verməyim vacibdir. Hansı ki, bu vaxtadək həmin əba mənim olmuşdur və kimsə məndən icazəsiz ondan istifadə edə bilməzdi. Şəri hakimin verdiyi hökumət hökmləri ilkin hökmlərdəndir. Dini mövzular yarandıqda verilən hökmlər isə sanəvi hökmdür.

HÖKM VƏ QANUNLARIN İCRASINDA MƏSLƏHƏT AMİLİ

Həzrət Peyğəmbərin haqlarından biri də itaət haqqı olmuşdur. Bu barədə Allah-taala buyurur: “Ey iman gətirənlər! Allaha, onun peyğəmbərinə və özünüzdən olan əmr sahiblərinə itaət edin.”[53] Şübhəsiz ki, Peyğəmbərə itaət Qurandakı hökmlərə itaətdən fərqlənir. Çünki belə bir itaət ayrıca zikr olunmuşdur. Peyğəmbərə itaət dedikdə onun öz tərəfindən verilən hökmlər nəzərdə tutulur. Əllamə Təbatəbai buyurur: “Şübhə yoxdur ki, Allah özünə itaət dedikdə vəhy vasitəsilə göndərdiyi hökmlərə itaəti nəzərdə tutur. Amma peyğəmbərin iki yönümü var: vəhyi çatdırmaqdan ibarət şəriət yönümü və peyğəmbərin öz hökumət və mühakiməsi əsasında buyuruqları. Aydın olur ki, peyğəmbərə itaət müstəqil bir mövzudur.”[54]



Geri   İrəli
Go to TOP