A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: İslamda hüquq nəzəriyyəsi (İmam Səccadın (ə) - 1)
Müəllif:
Naşir: Ənsari
Çap tarixi: 2000
Səhifələrin sayı: 195
Çap növbəsi: Birinci
Tirajı: 2000
  İrəli


İSLAMDA HÜQUQ NƏZƏRİYYƏSİ

(İmam Səccad (ə)-ın "Risalətül-Hüquq" kitabının şərhi)

ŞƏRHÇİ: QUDRƏTULLAH MƏŞAYİXİ

MÜTƏRCİM: FAİQ VƏLİ OĞLU

Kitabın bütün hüquqları qorunur.

MÜTƏRCİMDƏN

«Allah yanında [məqbul olan] din əlbəttə, İslamdır!»[1]

İslam dini, yer üzündə Allah tərəfindən son və kamil bir din ünvanı ilə gəldiyinə görə bəşəriyyəti səadətə çatdırmaqdan, dünya və Axirətdə insanın xoşbəxt olmasından ötrü kamil qanunlar və hüquqlar tə᾿yin etmişdir. İslamda hüquq məsələsi yə᾿ni, yaranmışların hüquqları, vəzifələri və məs`uliyyətləri dəqiq və dolğun şəkildə özünə yer tapmışdır. Hər bir xalis müsəlman bu hüquqları öyrənməli və onları cəmiyyətdə icra etməyə çalışmalıdır. Qarşınızdakı bu kitab İmam Zeynalabidin (əleyhissalam)-ın "İslamda hüquq məsələləri" və “haqq" barəsində cəm olunmuş bəhslərindən söhbət açır. İnsan, İlahi qanunlar və hüquqlarla tanış olduqca bu dinin dünyada yeganə bir din olmasını və bəşərə xoşbəxtlik gətirməsini aydın təsəvvür edir. Onu da qeyd edək ki, bütün bu hüquqlarla yanaşı İslamda başqa hüquqi məsələlər də vardır ki, onların hamısını bir kitabda cəmləşdirmək mümkün deyildir. Necə deyərlər, İslam dəryadır, mətləbləri asanlıqla sona yetməz! Bundan əlavə, bu kitab, İslam dininə qarşı irad tutan bir çox maddiyyatçıların iradlarına hikmətlə cavab verir. Bu kəlam necə də haqdır:

«İslam ucadır və heç bir şey İslam müqabilində ondan uca ola bilməz!»

Ümidvarıq yetmiş il ərzində öz dinlərini gözbəbəyi kimi əzizləyib qoruyan azərbaycanlı müsəlman bacı və qardaşlarımız, bu kitabdan istifadə etməklə, böyük və müqəddəs İslam dinimizlə daha yaxından tanış olsunlar və onun səadətbəxş qanunlarına əməl etməyə çalışsınlar. Bu yolda hamıya müvəffəqiyyətlər arzu edirəm!

İlahi! Bizləri öz dinimizə alim et!

Amin ya Rəbbəl aləmin!

Faiq Vəli oğlu.

2001. Payız

MÜƏLLİFİN ÖN SÖZÜ

İnsanlar arasında bəhs olunan mühüm məsələlərdən biri də onların yaşayışları ilə birbaşa əlaqədə olub, onun ictimai təbiətindən sərçeşmə alan haqq və hüquq məsələsidir. Əsrlər boyu alimlər bu məsələ barəsində söz demiş və kitablar yazmışlar.

İlahi peyğəmbərlər məktəbində xüsusilə, insanı kamilliyə tərəf aparan İslam dinində, hüquq mövzusunun özünəməxsus yeri vardır. Bu mövzudan, müxtəlif ifadələr və ibarətlərlə söz açmışlar. Həzrət Əli (əleyhissalam) haqq barəsində belə buyurur:

«Vəsf və söz mərhələsində, haqqın dairəsi hər şeydən genişdir. Lakin, insanların bir-birləri müqabilində ona əməl və riayət məqamında, ən məhdud mərhələdədir. Heç bir iş, birisinin xeyrinə başqaları müqabilində məs᾿uliyyət və vəzifələri nəzərə almadan əmələ gəlməz. Faydasını nəzərə almadan, birisinin zərərindən heç vaxt danışmaq olmaz. Əgər qərar olsa ki, heç bir məs`uliyyət olmadan birisinə sırf haqq qazandıraq, o, məxluqa yox, yalnız, Allaha məxsusdur. Çünki, Onun qüdrəti, həm bütün bəndələri əhatə edib, həm də ədaləti bütün tədbirlərdə və təqdirlərdə hakimdir.»[2]

Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alehi və səlləm) məktəbində, xüsusilə İslamda, hüquq sistemi qəti və şübhəsiz bir işdir. Müsəlmanlar arasında, bu məsələdə aydındır ki, ictimai əlaqələr və ixtilaflar Qur᾿anın hökmü və onun açıqlamaları üzrə həll olunmalıdır. Qur᾿an özü İslam cəmiyyəti və müsəlmanlara bu həqiqəti başa salmışdır. "Maidə" surəsində buyurur:

«Allahın nazil etdiyi ayələr üzrə hökm etməyənlər, əlbəttə günahkarlardır.»[3]

Başqa ayələrdə həmin şəxslər, küfr edən və sitəmkar (zülmkar) kimi tanıtdırılır.

«Allahın nazil etdiyi [kitab və şəriət] ilə hökm etməyənlər, əlbəttə kafirdirlər!»[4]

«Allahın nazil etdiyi ilə hökm etməyənlər, əlbəttə zalimdirlər.»[5]

«Ey Peyğəmbər! Onların arasında Allahın nazil etdiyi ayələrlə hökm et və onların nəfslərinin istəyinə uyma!»[6]

Peyğəmbər məktəbində xüsusilə, İslamda hüquq nizamnaməsi, İlahiyyət və insaniyyət hökmləri üzərində qurulub, ali və müqəddəs hədəfi izləyir. Həyatın bütün sahələrində, cəmiyyətdə özünün dəqiq hüquqları ilə ədalətin icra olunması ardıncadır.

İslamın hüquq quruluşu cəmiyyəti kəramət (izzət və hörmət) üzərində bərpa edib, düzgün ideologiya aparır. Bu qurumda bütün təssübkeşliklər, o cümlədən, millətçilik, tayfaçılıq, rənglər, ərəb və əcəmlik kənara qoyulub, Allaha iman gətirənləri vahid bir cəmiyyət hesab edir. İslam qurumunda, hökumət yalnız, Allahındır. Hətta, hakimiyyət başında qanunu icra etməkdən ötrü qərar tutanlar da İlahi qanunları cəmiyyət içində icra etməli, ictimai qanunları Allahın əmri üzrə təşkil edib, özləri də tamamilə Allaha tabe olmalıdırlar.

İslam qanunları insanın fitrəti ilə uyğundur. İnsanın istəklərini və meyllərini, nə az nə də çox halda lazımi səviyyədə nəzərə alır. Hər bir şəxsin və cəmiyyətin mənafe`lərini əsas qərar verməklə, azadlıq, istiqlal, inkişaf, iqtisadi genişlik və mədəni sahələrdə cəmiyyəti idarə edir. Bundan əlavə, cəmiyyətlərdə bir sıra sabit və dəyişkən qanunlar icra etməklə, insanın yaradılışının hədəfi olan əsl məqsədinə, kamala tərəf aparır.

HAQQ

Hüquqlar barəsində bəhs edən hər bir kəs, hər şeydən əvvəl özü haqqı tanımalıdır. Ona görə də, əvvəlcə, lüğət elmində "haqq" kəlməsinin mə᾿nasını araşdırmalı daha sonra isə onun elmi termində mə᾿nası və növləri ilə tanış olmalıyıq. Nümunə üçün haqqın mə᾿nası, mahiyyəti, mülklə haqqın fərqi və hökmlə haqqın fərqlərini bilməliyik.

HAQQ LÜĞƏTDƏ

"Haqq" sözünün lüğətdə bir neçə mə᾿nası var. Onların ən mühümlərinə işarə edirik:

Rağib İsfahani yazır: Haqq, əslində uyğun olmaq və müvafiq olmaqlığa deyilir. Görürük ki, bu uyğunluq və həmahənglik ən çox "haqq" kəlməsində işlədilir. O cümlədən:

1. «Haqq», Allah və yaradan mə᾿nasındadır. Çünki, yaranmışları öz hikmətinə uyğun yaratmışdır.[7]

2. «Haqq», yaranmış mə᾿nasında. «Çünki, yaranmışlar Onun hikmətinə uyğun yaranmışlar.»[8]

3. «Haqq», - əsl həqiqətlə uyğun olan mə᾿nasında.[9]

4. «Haqq», - olan və olmalı şeylə uyğun və düzgün olan söz mə᾿nasında.[10]

Bə᾿zi alimlər və lüğət əhli mö᾿təqiddirlər, o yerlərdə ki, haqq kəlməsi işlənib onların mə᾿nalarını araşdırdıqdan sonra belə nəticəyə gəlmək olur ki, "haqq" əslində, "sabit olmaq" mə᾿nasını daşıyır. Amma, qalan başqa mə᾿nalarının nəticəsi sabit olmağa gəlib çıxır.

Beləliklə, "haqq" istər həqiqi olsun, istərsə də nisbi, bir işin sabit olunmasından ibarətdir. Bəs Allaha "haqq"deyirik çünki, sabit və həqiqidir. Qur᾿ana haqq deyirik çünki, Allah tərəfindən olması sabitdir. Həqiqi və sabit olan hər bir işə haqq deyirik. Ədalətə haqq deyirik çünki, hər şeyin sabit olması və qalmasının əsli ədalətdir. Həqiqi və sabit olmasına görə İslama da haqq deyirik.

«Haqq», bə᾿zən müəyyən bir şəxsin mülkünə və faydasına da deyilir. Bu da həmçinin, onun qanun vasitəsilə həmin şəxsin barəsində mö᾿təbər və sabit olmasına görədir. «Batil» sözü də "haqq" kəlməsinin müxtəlif mə᾿naları müqabilində onun ziddinə münasib şəkildə qərar tutmuşdur.

HAQQIN MƏ᾿NASI

"Haqq" sözü ərəbcədən, məsdər (kök) mə᾿nasında işlənməsi ilə yanaşı, Qur᾿ani-Kərimdə müxtəlif mövzularda işlədilmişdir:

«Onlar bilirlər ki, Allah aşkar haqqdır.»[11]

Həmçinin, Allah-taalanın işi mə᾿nasında işlənilib:

«Göyləri və yeri haqq olaraq yaradan Odur.»[12]

Başqa bir yerdə, Allahın dini mə᾿nasında gəlir:

«Peyğəmbərini hidayətlə [Qur᾿anla] və haqq dinlə göndərən Odur!»[13]

Allah və᾿dəsində də işlənmişdir:

«O ki deyilmiş oldu Allahın və᾿di haqdır.»[14]

Bundan əlavə, "haqq" sözü "vəhy" mə᾿nasında da işlənib:

«Sənə kitabdan vəhy etdiyimiz haqdır.»[15]

Qissələr mə᾿nasında da işlənmişdir:

«Həqiqətən, bu Qur᾿an və zikr olunanlar haqq qissələrdir.»[16]

Nəhayət, haqq sözü, hökm mə᾿nasında da işlənmişdir:

«Bəs insanlar arasında haqla hökm et.»[17]

Bunlardan əlavə, "haqq" sözü Qur᾿anda xüsusi və e᾿tibari mə᾿nalarda da işlənmişdir. Bu da insanla başqa şeylər arasında rabitəyə işarə olunur. Belə halda bə᾿zən mütləq işlənilir:

«Öz qohum-əqrəbana haqlarını əta et!»[18]

Bə᾿zən mənfəət mə᾿nasında gəlir:

«Və mallarında saillər və mərhumlardan ötrü haqq vardır.»[19]

İmam Zeynalabidin (əleyhissalam) və başqa mə`sum İmamların (əleyhimussalam) kəlmələrində olan «haqq"sözü, çox vaxt hüquqi deyil, bəlkə də, "əxlaqi" mə᾿na daşıyır. İnşallah əsl hüquqi-haqq barəsində bu kitabda bəhs olunacaq.

HAQQ, ELMİ TERMİNDƏ

Qərb filosofları, İslam alimləri və elm əhli arasında, "haqq" sözünün mə᾿nası barəsində və tə᾿rifində ixtilaf vardır. Onlardan bə᾿zilərinə işarə edirik:

Birinci: Sosioloq və iqtisadçı fransalı alim Lirmi Niye haqqın tə᾿rifində deyir: "Haqq, bəşərin rabitə müvazini və həmahəngliyidir." Əvvəlcədən qeyd etdiyimiz kimi «haqq"sözünün lüğəvi mə᾿nalarından biri də «ədl», mövcudatlar arasında ədalət və həmahənglikdir. Hər mövcudun payını özünə vermək. Beləliklə, fransalı alimin tə᾿rifi, eyni «ədl» mə᾿nasında olmasa da, ona həddən artıq yaxın mə᾿nasındadır.[20]

İkinci: Bə᾿ziləri haqqın tə᾿rifi barəsində deyir:

"Haqq”, təbii bir həqiqət və ya vaqeiyyət yaxud, qərarlaşmadır ki, öz sahibinə onu saxlamağa və qorumağa yaxud, ələ gətirməyə qüdrət verir. Məsələn, həyat və yaşamaq haqqı, azadlıq haqqı, bərabərlik haqqı, evlənmək haqqı, qisas və başqa haqlar...

Üçüncü: Seyyid Məhəmməd Əl-Bəhrul-Ulum 13-cü hicri əsrinin böyük şiə alimi buyurur: «Haqq, bə᾿zən mülk məfhumunun müqabilində, bə᾿zən də onunla bərabər mə᾿nada işlədilir. Hər iki mə᾿nada haqq, elə bir qüdrətdir ki, e᾿tibari və qərarlaşma üzrədir. Ona əsasən, hər bir insan, hər hansı bir mala və ya şəxsə yaxud, hər ikisinə hakimlik tapır. Məsələn, kirayə olunan evə, çünki, kirayəçi kirayə sahibinin şəxsi mallarından birinə müvəqqəti sahib olur.»[21]

Dördüncü: Şeyx Ənsari (rəhmətullah) buyurur: «Haqq, bir növ hakimlik və qüdrətdən ibarətdir ki, ona əsasən, haqq sahibi özünə aid hər hansı bir məsləhəti ələ gətirir.»[22]

Beşinci: Axund Movla Məhəmməd Kazim Xorasani buyurur: «Haqq, xüsusi e᾿tibar və xüsusi nisbətdir ki, qərarlaşma və ya təklif yaxud, başqa mənşədən ələ gəlmişdir. Məsələn, mülkiyyətdən ələ gələn mülkdən istifadə etmək haqqı, meyvə bağının yanından keçməkdən ələ gələn və meyvələrindən təkcə yeməyə haqqı olan «yolçu» haqqı.»[23] və sair.

Altıncı: Ayətullah seyyid Möhsün Həkim buyurur: «Haqq mülkün bir növüdür. Mülk, malik və məmluk arasında olan xüsusi e᾿tibari bağlılıq və nisbətdir.»[24]

Yeddinci: Seyyid Məhəmməd Kazim Yəzdi Təbatəbai buyurur: «Haqq, bir növ bir şeyin üzərində e᾿tibari bir qüdrətdir ki, ya o şeyin vücudi maddisi var. Məsələn, birisinin malından istifadə etməsindən məhrum etmək haqqı (təhcir haqq) yaxud, maddi və vücudi xaricisinə aid olmayan haqq, məsələn, olunmuş alveri batil etmək haqqı (haqq xiyar fəsx) yaxud, xüsusi bir şəxsə aid olan haqq, məsələn, qisas haqqı. Beləliklə, haqq, mülkün zəif mərtəbələrindən bəlkə də, mülkün bir növüdür.[25]

Səkkizinci: Başqa bir nəzəriyyədə haqqı, mülkün zəif mərtəbələrindən və hər ikisini (haqq və mülkü) səltənət və sahibliyin mərtəbəsindən hesab edirlər. Ayətullah Seyyid Əbul Qasim Xoyi buyurur: «Malikiyyət, ümumi qüdrət və səltənətdən ibarətdir. Lakin, haqq, xüsusi səltənət və sahiblikdir.»

Doqquzuncu: Mərhum Əllamə Təbatəbai buyurur:

«Haqq, bir növ xüsusiyyətçilikdir. Elə bir xüsusiyyətçilik ki, ümumi olaraq hətta, cəmiyyətin vücudundan əvvəl də vardır. Cəmiyyət təşkil olunduqdan sonra müxtəlif şəkillərdə zahir olur. Onlardan biri də haqdır.»[26]

HAQLA MÜLKÜN FƏRQİ

Əvvəlcədən haqqın mə᾿nası aydın oldu. İndi də haqla mülkün fərqlərini araşdırmaqdan ötrü mülk və malikiyyətin qısa da olsa, mə᾿nasını izah etməliyik. Bununla da, hər ikisinin fərqi aydınlaşsın.

1. «Mülk hər hansı bir vücuda yaxud, mənfəətə bağlı olan şər᾿i hökmdür. Malik, malik olduğuna görə onlardan əvəz almaq, yaxud istifadə etmək qüdrətinə malikdir.»[27]

2. Mülkiyyət, elə bir şeyə məxsusdur ki, başqalarını ondan çəkindirir və sahibinə ondan istifadə etməyə imkan verir. Yalnız, bə᾿zi müstəsna hallarda, şər᾿i hökm ondan istifadə etməyə imkan vermir.[28]

3. «Mülk e᾿tibari bir bağlılıqdır ki, ona əsasən, məmluk malikə məxsus olur və malikin qanun dairəsində haqqı vardır ki, necə istəyirsə ondan bəhrələnsin və başqalarını onun istifadəsindən çəkindirsin. Yalnız, şər᾿i maneələr malikə mane olsa, öz malından istifadə edə bilməz. Məsələn, müflis olmaq.»

Keçmiş mətləblərdən mə᾿lum olur ki, bə᾿zi fəqihlər, «haqqı», mülkiyyətin zəif mərtəbəsi bilmiş, bə᾿ziləri də, onu mülkiyyətlə bərabər səviyyədə qeyd etmişdirlər.

Haqq və mülk barəsində izahları nəzərə almaqla aydın olur ki, haqqın dairəsi, misdaq və nümunələrinə görə mülkdən genişdir. Mə᾿nasına və lüğətə görə isə bir-birindən tamamilə ayrıdır və demək olar ki, onların arasında iki əsas fərq vardır:

1. Haqq, həm müxtəlif təsərrüflərdə diqqət mərkəzində ola bilər və həm də bir və ya bir neçə xüsusi zəminədə nəzərə alınar. Əksinə, mülkiyyət, həm eyni vücudu olan şeylərin istifadəsinə, məsələn yemək, içmək, geyinmək və s. aid olur. Həm də e᾿tibari istifadə məsələn, satmaq, bağışlamaq və s. aid ola bilər. Hər iki mərhələdə mülkiyyət, qanuna əsasən, məhdud yaxud, qadağan oluna bilər. Məsələn, xırda yaşlı uşaqın öz malından istifadəsi, müflis şəxsin öz malından istifadəsi və sair.

2. Mülikiyyətin məfhumu, təkcə nisbət tələb edir. O da maliklə məmlukun arasındakı nisbətdir. Halbuki, haqqın məfhumu və mə᾿nası, haqq sahibi və haqla bağlı olan şeydən əlavə, başqa bir nisbət də özünə götürür. O da «haqq sahibi» ilə «haqq əleyhinə» olanın bağlılığıdır və heç birinin bir-biri ilə rabitəsi yoxdur.

HAQQIN NÖVLƏRİ VƏ BÖLÜMLƏRİ

Haqqın mə᾿nası və məfhumunu araşdırıb, onun mülk ilə fərqinə vardıqdan sonra bölümlərinə işarə edək:

1. Təbii haqq və qanuni haqq!

Haqq və hüquqa aid olan kitablarda onun bölümləri barəsində bəhslər olunmuşdur. Onlardan, «təbii haqq» və «qanuni haqq»ı göstərmək olar. Bəşərin təbii hüququnun və haqqının əsası, bir şeydən artıq deyil, o da insanın kamala yetişməsi və yaşamasından ötrü Allahın yaratdığı bütün şeylərdən bəhrələnmək haqqıdır. Başqa sözlə desək: Təbii hüquq elə bir hüquqdur ki, e᾿tibari deyildir. Cahana hakim olan təbii həqiqətlər şəklində təcəlli etməsidir. Məsələn, «hər kəsin doğulması ilə birlikdə əmələ gələn həyat və azadlıq haqqı və hüququnu qeyd etmək olar. Beləliklə, bəşər hüququnun əsas şuarı həmin təbii hüquq üzərində qurulmuşdur.

Qanuni haqq, o hüquqdur ki, insanın özü müxtəlif mövzularda qanun tə᾿yin etmişdir. Ayətullah Mərhum Seyyid Məhəmməd Kazim Yəzdi, hüququ belə bölmüşdür. (Bu bölgü haqqın nəql-intiqal və aradan getməsi cəhətindəndir).

1. O hüquqlar ki, sahibinin ölümü ilə başqasına keçmir və aradan getmir. Bu hüquqların, nəql və intiqalı düzgün deyil. Məsələn, atalıq haqqı, hakimin vilayət haqqı, vəsiyyət haqqı və s...

2. Aradan getməsi mümkün olan hüquqlar. Lakin, bu hüquqları başqasına müntəqil etmək düzgün deyil və hüquq sahibi ölməklə, haqq qəti olaraq başqasına müntəqil olmur. Məsələn, qeybət etmək haqqı, söyüş söymək haqqı, töhmət vasitəsilə vəsiyyət etmək haqqı, tövbə kifayət etmədikdə, haqq sahibindən halallıq tələb edib və onu razı salmaq vacib olduqda, kötək vurmaq haqqı.

3. Sahibinin ölümü ilə vərəsəyə müntəqil ola biləcək hüquqlar. Bu hüquqları da aradan aparmaq olar. Lakin, onları başqalarına müntəqil etmək olmaz. Məsələn, bə᾿zi dəlillərə görə “şüfə᾿ haqqı”nı (iki şərikdən biri öz haqqını yalnız, öz şərikinə sata bilər.) intiqal etmək olar.

4. Nəql və intiqal, həmçinin, aradan getməsi səhih olan hüquqlar. Məsələn, müamiləni pozmaq haqqı, qisas haqqı və sair.

5. Heç bir əvəz almadan intiqal və aradan getməsi mümkün olan hüquqlar. Məsələn, bir dəstə alimlərin, o cümlədən, "Lümə" kitabında Əllamənin nəzərinə görə «and içmək haqqı».

6. Aradan getməsi və intiqal olması şəkk-şübhəli olan hüquqlar. Məsələn, övlad və valideyn kimi qohumların xərclərini vermək haqqı.[29]

2. HƏQQULLAH VƏ HƏQQUNNAS

İslam alimləri ümumiyyətlə, hüquqları iki qismə bölüblər. Həqqullah və həqqunnas!

İmam Xomeyni «Təhrirul-Vəsilə» kitabında yazır: "Hüquqlar bütün şaxələrinə baxmayaraq iki qismə bölünür. Həqqullah və həqqunnas." Həmin kitabda, bu barədə başqa bölümə işarə olunmuşdur. Bu əsasla ki, həqqullah iki qisimdir: Sırf həqqullah. Məsələn, zina etməyin cəzası, ləvvatlığın həddi və sair.

İkincisi, Həqullah və həqqünnas ilə müştərək olan hüquqlar. Məsələn, zina nisbəti vermək və oğurluğun həddi və s.[30]

Həqqunnas, bir hüquqdur ki, qanun verən, onun xüsusi şəxs və ya şəxslər üçün nəzərdə tutmuşdur. Bu hüququn sayəsində insan öz məqsədindəki mənafe`sini ələ gətirə bilsin. Məsələn, şüf᾿ə haqqı (şərik öz qismətini satmaq istəsə, əvvəlcə öz şərikinə təklif etməlidir) həqqünnasdır. Bu haqdan istifadə etməklə ələ gəlir ki, şərik qeyri-mənqul mallarını satmaq istəsə, ilk növbədə yalnız, öz şərikinə təklif etməlidir və birbaşa başqasına satmağa haqqı yoxdur. Qisas haqqı da həqqunnasdan sayılır. Bu hüquqdan, təkcə can sahibləri istifadə edə bilərlər.

İndi ki, bildik, həqqünnasdan məqsəd, bir və ya bir neçə nəfərə aid olan hüquqlardır, onda deyə bilərik: Həqqullah bu hüquqların qarşı tərəfində qərar tutur və ondan məqsəd, ümumi cəmiyyətin haqqıdır. Xüsusilə, «həqqullah», öz həqiqi mə᾿nasında (Allahın haqqı) işlədilə bilməz. Çünki, Allah-taalaya haqq və qanun-qayda öyrətməyə heç kəsin haqqı yoxdur. Bəlkə də, Allahın hər bir işi haqq və qanunidir. Bu cəhətdən, Allahı hüquq bəhslərinə qarışdırmaq olmaz. Amma, həqqullah sözünün tə᾿rifində demək olar ki, qanun tə᾿yin edənin, bütün İslam cəmiyyətləri və müsəlman ümməti ilə bağlı tə`yin etdiyi haqqı adətən, «həqqullah» adlandırırlar. İslam alimləri, "Səbilillah" (Allah yolunda) kəlməsini mə᾿nalandırdıqda bu məsələyə yəqinlik edirlər ki, bu sözü öz həqiqi mə᾿nasına həml etmək mümkün olmadığına görə bu sözdən məqsəd, ümumi müsəlmanların mənfəətinə xidmət edən işlərdir. Elə bir mənfəət ki, bütün cəmiyyəti əhatə etsin və faydası bütün əhaliyə yetişsin. «Şərhi lümə» kitabının zəkat qismətinin üçüncü fəslində gəlib: Allahın razılığına səbəb olan savab və bizi Ona yaxınlaşdıran bütün işlər və ümumi mənafelər "Allah yolunda" olan işlər adlanır. Nümunə üçün, məscid tikmək, fəqilərə kömək, küsülüləri barışdırmaq, elmi məktəblərin tikilməsi və din hökumətinin qurulmasını qeyd etmək olar.

3. İxtisaslaşmış haqq, üstünlük və malikiyyət haqqı

İslam alimlərinin hüquqların bölünməsi barəsində başqa təqsimləri də vardır. O da budur ki, haqq, ixtisasa, üstünlüyə (övləviyyət) və malikiyyətə bölünür.

İxtisasi hüquq o yerlərə bağlıdır ki, şər᾿i və urfi (cəmiyyət içində) heç bir maliyyatı (qiyməti) olmamış olsun. Beləliklə də, belə şeylərə malik olmaq şəraiti aradan getmiş olur. Bu haqqın, «üstünlük» haqqı ilə fərqi də elə bundadır. Çünki, ixtisasi haqqın maliyyatı yoxdur və başqası ilə hər hansı mal müqabilində onun vasitəsilə sülh (saziş) etmək olmaz. Amma, «üstünlük » haqqı ilə saziş etmək olar. Məşhur İslam alimi Şeyx Ənsari bu barədə yazır: «Eyni zatı nəcis olan əşyanı, faydası olacağı ümidi ilə saxlamağa icazə verilir.» Belə nəzərə gəlir ki, bu işlərdə ixtisasi haqq deyilən hüquq, ya hamıdan əvvəl o əşyanı ələ gətirdiyinə, yaxud da, əvəlcədən ona malik olduğuna görə burada özünü nişan verir. Məsələn, birisinin ölmüş heyvanını yaxud, ətinin xarab olması hallarında, əvəzində heç bir şey almadan hansısa bir şeylə müsalihə və ya saziş etmək hüququna malikdir. Bəlkə də, əgər eyni xarab olmuş malı nəzərə almadan və ona qiymət qoymadan başqa bir şeylə əvəz etmək olar.[31]

Həmçinin, mərhum Naini buyurur: "Hər bir şər᾿i qiyməti olmayan əşyalara ixtisasi haqq qazandırmaq, sirkə olmaqa qabiliyyəti olan şəraba qazandırılan haqqa oxşayır."[32]

Qaynamış və şəraba dönmüş üzüm suyu nəcisdir. Şərabın İslamda heç bir qiyməti və maliyyatı yoxdur. Amma, bu şərabı bir qədər də qaynadıb sirkəyə çevirmək imkanı olduğuna görə və qiymətli bir əşyaya çevrilə bilmək imkanını nəzərə alaraq, hazırda maliyyatı olmasa da ixtisasi və ya xüsusi haqq olaraq onun hüquqi sahibinə məxsusdur.

Üstünlük haqqı. Bu haqla, ixtisasi haqqın arasındakı fərq bundadır ki, üstünlük haqqına bağlı olanların hamısının şər᾿i maliyyəti və qiyməti vardır. Nəticədə, əgər birisi bu haqqı tələf etsə zamindir. Onun özünü və ya qiymətini sahibinə qaytarmalıdır. Məsələn, "təhcir" barəsində (malından istifadə etməsi qadağan olunan şəxs) qeyd etmək lazımdır ki, heç kəsin haqqı yoxdur ki, sahibinin icazəsi olmadan onun malından istifadə etsin. Əgər kimsə, haqq sahibinin icazəsi olmadan onun malından istifadə edirsə, bu iş heçdə ona haqq qazandırmır.

Malikiyyət haqqı. Əvvəlcədən malikiyyət barəsində bəhs olunmuşdu. Bu bəhsdə əlavə olunur ki, hər bir şəxs, öz zehni təsəvvürlərinə malikdir. Belə ki, nə vaxt istəsə, təsəvvür edib şəkil yaradar və istədiyi vaxtda da onları zehnindən yox edər. Belə malikiyyəti, təxmini malikiyyət adlandırırlar. İnsan hər vaxt xaricdəki əşyalara qarşı belə bir e᾿tibar edib, sahibliyə malik olsa, «malikiyyətə» sahib olur. Beləliklə, demək olar ki, malikiyyət, elə bir e᾿tibardır ki, (şəxsi və hüquqi cəhətdən) ixtiyarında olduğu şeydən istədiyi kimi istifadə edə bilər və başqalarının ondan istifadə etməsinə mane ola bilər. Bə᾿ziləri deyirlər: "Malikiyyət", nisbi bir e᾿tibar olaraq, "maliklə”, "məmluk" arasında bağlılıqdır.

HÜQUQ, İMAM SƏCCAD (əleyhissalam) NƏZƏRİNDƏ

Bu müqəddəmədə, bura kimi hüquq bəhsini İslam alimlərinin nəzəri və onları bu hüquqları bölmələri cəhətindən bəhs etmişik. İndi də həzrət Əli ibni Hüseyn (İmam Zeynalabidin (əleyhissalam)-ın fərdi, ictimai və əxlaqi cəhətlərdən hüquqlara işarə etdiyi və «Hüquq» kitabının izahı bəhsinə başlayırıq. Fərdi hüquqların çoxusunda fiqhi hüquqlara da işarə edəcəyik.

İNSAN VƏ MƏS᾿ULİYYƏT

Heç bir başqa mövcudatlarda olmayan yalnız, insana məxsus olan xüsusiyyətlərdən biri, həyatındakı ağır məs᾿uliyyətlərdir. Bu da onun, əql, dərk, şüur və ictimai cəhətdən yüksək səviyyədə olmasına görədir. Bu məs᾿uliyyət, mə᾿rifətlər, kökləri e᾿tiqadlar, baharı, böhran və hadisələr təşkil bir ağaca bənzəyir. Nə qədər bol mə᾿rifətli olsa, hər baharı meyvə verər və zərər görməz. Çünki, zərər, naqisliyin nəticəsidir.

MƏS᾿ULİYYƏTLƏRİN KÖKLƏRİ

Allah-taala, ne᾿mətləri səbəbsiz verməz və səbəbsiz də almaz. Verdiklərini üstünlük me᾿yarı qərar verməz, insanın naçar halında ona verdiklərinin hesab-kitabı vardır. Üstünlüklər, yenidən ne᾿mətlər qaytarılanda bilinir. Məs᾿uliyyətlər də bu cəhətdən sərçeşmələnir. Allah-taala buyurur:

«Həmin gün ne᾿mətlər barəsində mütləq sorğu-sual olunacaqsınız!»[33]

Beləliklə, sərmayələrdən istifadə etmək lazımdır, yoxsa, israfçılıq olar. Verilənlərin alınması da vardır. Sərmayələr fayda verməlidir. Ondan olan şey, Ona qaytarılmalıdır.