A+
A
A-
Mündəricat Əsas səhifə nur-az.com
Kitabın adı: Əbədi öyüd (birinci cild)
Müəllif: Ustad Misbah Yəzdi
Naşir: Təharət
Çap tarixi: 2005
Səhifələrin sayı: 240
Çap növbəsi: Birinci
Tirajı: 3000
Geri   İrəli


İnsan təhlükə zamanı öz iman səviyyəsinə uyğun sığınacaq axtarır. Diqqətin sığınacağa yönəlməsində mə’rifət də rol oynayır. Bu diqqət özü imanı gücləndirən amildir. Çünki iman və mə’rifətin artmasında diqqət, düşüncə böyük rol oynayır. Diqqət və düşüncə qəlbdə yeni hal yaradır, münasib rəftar imanı gücləndirir. Ona görə də Əmirəl-mö’minin buyurur: “Bütün işlərdə özünü Allaha tapşır. Belə etsən özünü çox möhkəm bir sığınacağa tapşırmış olarsan.” Bəli, düşmən qarşısında gücə ehtiyac duyarkən Allah-təalaya sığınanlar heç vaxt məğlub olmur.

Allahdan və başqalarından kömək istəyi

İnsan yalnız təhlükə vaxtı yox, adi vaxtlarda da xeyir əldə etmək üçün Allaha sığınmalıdır. Çünki bütün işlər, bəlaların dəfi də, ne’mətə çatmaq da Allahın əlindədir. Qeyd etməliyik ki, həm əməl meydanında, həm e’tiqad sahəsində Allahın dərgahına üz tutmaq zəruridir. Əlbəttə ki, qəlbin halı daha mühümdür. Təhlükə və ehtiyac hiss edən insan bütün varlığı ilə Allaha üz tutmalıdır. Məsələn, insan nəfəs almaq üçün havaya ehtiyac duyursa, unutmamalıdır ki, havanı onun ciyərinə çatdıran Allahdır. Allah insana güc verməsə, insan göz qapaqlarını hərəkətə gətirə bilməz. İnsan beyninə dərketmə qüvvəsi verən Allah deyilmi?!

Belə bir ruhiyyə Allahın xalis bəndələrinə xasdır. İxlas odur ki, insan vücudunda Allahdan qeyrisinə e’timad olmasın. Həqiqi bəndə yalnız Allaha ümid bağlamalı, yalnız Allahdan çəkinməlidir. Ona görə də Həzrət (ə) “arzularını yalnız öz Allahından istə” buyurur. İnsan qəlbən inanmalıdır ki, onun istəklərini yalnız Allah yerinə yetirməlidir. Əgər Allah əmr edirsə ki, hansısa təbii vasitələrdən istifadə edilsin, insan Allahı unudub həmin vasitələrə bağlanmamalıdır. Qəlb daim Allahı düşünməli, hər şeyi Ondan istəməlidir. Həzrət (ə) buyurur: “Bağışlamaq və məhrum etmək Onun əlindədir.”

İnsan bir şəxsə inandıqda çətinlik zamanı məhz ondan kömək gözləyir. Ümidi puça çıxmış insan tənhalıq hiss edir. O, kömək gözlədiyi şəxsin diqqətini cəlb etmək üçün təvazö göstərir, özünü sındırır. Məqsədinə çatmaq üçün həmin şəxsin razılığını əldə etmək istəyir. Bundan ötrü onun əlini öpür, qarşısında ikiqat əyilir. Amma Allaha və Onun qüdrətinə  inanan insan başqalarına yox, məhz Allahın hüzurunda təvazö göstərir, müt’i olur. Yalnız Allahı sığınacaq hesab edən bəndə özü kimi insanlara münasibətdə Allah əmrini əsas götürür. Məsələn, Allah-təala buyurur: “Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlərə yaxşılıq etməyi buyurmuşdur.”[64] Əgər insan öz ata-anası qarşısında təvazö edirsə, bu təvazö Allahın əmrinə əsaslanır. Əslində belə bir təvazö Allah qarşısında təvazödür. Amma çıxış yolunu yalnız və yalnız başqalarına əyilməkdə görmək Allaha şərik qoşmaqdır. Yə’ni belə bir insan öz taleyində Allahla bərabər başqalarını da tə’sirli bilir. Zəiflik onun ruhuna hakim kəsilir. Allah isə öz bəndəsini zəif görmək istəmir. Allah insanı özü kimi yaranmışlara qul olmamağa çağırır. Yalnız ilahi hikmət səbəbindən mə’sumlar qarşısında, valideyn önündə təvazö caizdir. Allah nəzərində hörmətli olan şəxslərə ehtiram Allaha ehtiramdır.

Beləcə, kiminsə önündə dünya ne’mətlərinə görə əyilmək şirk, Allaha şərik qoşmaqdır. Allah öz bəndəsinin bu şəkildə alçalmasını istəmir. Qur’anda buyurulur: “Həqiqətən, xalis din Allah üçün olan dindir”[65] Başqa bir ayədə oxuyuruq: “Əmr edilmədimi ki, dini yalnız Allaha aid edərək Ona ibadət etsinlər?”[66] Həzrət Əli (ə) də bu əsasla “arzularını yalnız öz Allahından istə” –deyə buyurur. İnsan öz əməlində riyaya, Allahdan qeyrilərinin razılığına yer verdiyi qədər öz dəyərini aşağı salır. Qatqı qızılın dəyərini saldığı kimi, riya da insanın qiymətini endirir. Qızıl kimi, insanın da dəyəri onun xalisliyindədir. Allah öz bəndəsinin xalis, qatqısız olmasını istəyir. Xalislik yolu ilə kamala çatan bəndə Allaha yaxınlaşır. Bəndələrinin xalisliyini, kamilliyini istəyən Allah onu şirkdən çəkinməyə, ixlaslı olmağa çağırır. Ne’mətlərin Allah ixtiyarında olduğuna inanan şəxs Allahdan başqa digər birinin qarşısında əyilmir. Övliyalara tə’zim isə yalnız Allahın əmri əsasında mümkün olur. Allah-təala bu məsələni aydınlaşdıraraq buyurur: “Əgər Allah sənə bir zərər yetirsə, səni Ondan başqa heç kəs qurtara bilməz...”[67] Xeyir də belədir, şübhəsiz. Bu ayədə peyğəmbərə (s) müraciət olunsa da, məqsəd bütün insanları xəbərdar etməkdir. Axı peyğəmbərin (s) mə’rifəti bizim mə’rifətimizdən çox-çox dərindir. Allah-təala buyurur ki, sizə zərər yetirmək istəsəm, yenə də kimsə buna mane ola bilməz; bəs nə üçün qəlbiniz başqalarına tərəf yönəlir?! Başqalarında olan hansı şey Allahda yoxdur?! Allahını tanıyan bəndəyə layiqdirmi ki, başqalarına üz tutsun?! Biganələrin qapısında boyun büküb, məhbubdan uzaq dayanmağın əsası nədir?! Ehtiyacsızın qapısından yan keçib, möhtacların qapısını döyüb, nəsə istəmək ağıllı işdirmi?! Kimdə nə varsa, Allahın əmanətidir. Ne’mət sahibi ola-ola həmin ne’mətdən pay umana ağız açmağa dəyərmi?! Belə bir münasibət nadanlıq deyilmi?! Ağıllı iş isə budur ki, “arzularını yalnız öz Allahından istə. Bağışlamaq və məhrum etmək Onun əlindədir.”

İstixarənin mə’nası

Əgər özü möhtac olan insana ağız açmaq ağılsızlıqdırsa, yalnız Allahdan istəmək lazımdır. Allahdan nə istəmək lazım olduğunu da bilmək lazımdır. Həzrət Əli (ə) belə tövsiyyə edir: “Daim Allahdan xeyir istə”. Vəsiyyətin bu cümləsində “istixarə” sözü işlədilmişdir. Bu söz üç mə’nada işlədilə bilər:

1. “Xeyir axtarışı” mə’nası. Bir iş görmək istəyərkən əvvəlcə götür-qoy edib, ən yaxşı yolu seçmək lazımdır. Bu mə’nada istixarə mümkün olan yollar arasından ən xeyirlisini, mövcud olan variantların ən üstününü seçməkdir. Əlbəttə ki, insan fitrətən, təbiətən də ən üstün şeyi seçməyə meyillidir.

2. Allahdan xeyir istəmək mə’nası. Daim xeyir axtaran insan, təbii ki, Allahdan da xeyir istəyəsidir.

3. Mə’lum üsullardan biri vasitəsi ilə ən məsləhətli, ən xeyirli yolun tapılması. Belə ki insan ayə və rəvayətlərdə göstərilmiş üsullardan birinin vasitəsi ilə ən məsləhətli yolu tapıb, hərəkət edə bilər. Məsələn, Qur’an və ya təsbehin köməyi ilə müxtəlif yollar arasında ən faydalısını tə’yin etmək olar.

Qeyd olunan üç mə’nadan burada ən münasibi ikinci mə’na, yə’ni Allahdan daim xeyir istənilməsidir.

Şəriət əhli arasında istixarə

Bə’zi qaranlıq nöqtələrə aydınlıq gətirmək, şübhələri aradan qaldırmaq üçün istixarənin bugünkü anlamı haqqında bə’zi məsələləri araşdırmaq münasib olardı.

1. İstixarənin münasib yeri

Bu günkü anlamda istixarədən o vaxt istifadə etmək olar ki, insan xeyirli yolu tapmaq üçün öz ağılından və başqalarının məsləhətindən faydalana bilmir. Yə’ni insan elə bir vəziyyətə düşür ki, nə edəcəyini bilmir və uyğun vəziyyətdən çıxmaq üçün istixarəyə əl atır. Xeyir yolu tapmaqda aciz qalmış insan istixarə vasitəsi ilə Allahdan xeyir istəyir. Əlbəttə ki, Allah bu vaxt vəhy göndərmir ki, həqiqi xeyir haradadır. Sadəcə, insan istixarəni Allahla öz arasında vasitə  seçir və deyir: “Pərvərdigara, mən bu işi Sənin razılıq əlamətin kimi nəzərdə tuturam, məni doğru, xeyirli yola yönəlt.” Ona görə də istixarədən məəttəlçilikdən qurtulmaq üçün istifadə edilir. Ağıl və məsləhətin tə’sirli olduğu işlərdə istixarəyə üz tutmaq, istixarəni vərdişə çevirmək olmaz. Mə’sum imamlar (ə) bir rəvayət də olsun belə, ağıl və məsləhət əvəzinə istixarəni əsas götürməyi tövsiyyə etməmişlər. Bəli, yalnız bütün yollar bağlı olduqda insan çıxış yolu kimi istixarə edib, Allahdan xeyirli yol istəyə bilər. 

2. İstixarə üçün dəlil

Digər zəruri nöqtə istixarə üçün dəlilə malik olmaqdır. Yə’ni insan hansı dəlillə istixarə yolunu seçə bilər? Tərəddüddən qurtulmaq üçün istixarə edərkən xüsusi bir dəlilə ehtiyac yoxdur. Əql özü tərəddüdü insan üçün zərərli bildiyindən bu vəziyyətdən çıxış yolu tapılmasını zəruri sayır. Belə bir vəziyyətə düşmüş  insan istənilən halal yolla vəziyyətdən çıxmalıdır. Belə bir məqamda istixarə özü məsləhətli sayılır. İstixarə duanın bir növüdür. İnsan istixarə vasitəsi ilə sanki deyir: “Pərvərdigara, qərarsızam, Sən isə hər şeydən agah, rəhimlisən. Xeyirli olan yolu mənə göstər.” Başqa sözlə, istixarə edən şəxs bir Qur’an ayəsini vasitə seçir ki, bu yolla nəyin Allah nəzərində xeyirli olduğunu öyrənsin. Allaha e’timadlı olan, Onu alim və qadir bilən şəxs ərz edir: “Pərvərdigara mən dua edirəm, duamı qəbul et, xeyir yolu mənə göstər.” Allaha e’timad göstərib, Ondan yol göstərməsini istəyən şəxs əmindir ki, Allah onu doğru yola yönəldəcəkdir. Beləcə, istixarə etmək üçün şər’i dəlilimiz olmasa da, bu iş dinə zidd deyil. Çünki istixarədə sadəcə əlamət qəbul edərək deyirik: “Pərvərdigara, bu əlamət vasitəsi ilə mənə xeyir və şəri göstər.” Bu mövzuda daha artıq mə’lumat əldə etmək üçün “Biharul-ənvar” kitabına müraciət edə bilərsiniz.[68]

3.İstixarənin tərbiyəvi əhəmiyyəti

İnsanın qeyri-adi bir yolla həqiqətləri kəşf etməsi ilahi qayda deyil. Ruzi qazanmaq üçün minlərlə vasitə olduğu kimi, başqa ehtiyaclara çatmaq üçün də vasitələr mövcuddur. Allah hər bir bəndəsinin ruzisini onun evində də yetirə bilərdi və bu iş Onun üçün çətin deyil. Amma istənilən bir ehtiyacın ödənməsi üçün yollar qoyulmuşdur ki, insan çalışsın, səy göstərsin, dağların və dənizlərin təkindən ne’mətlər çıxarsın. Bu məsələnin bir çox faydaları vardır. O cümlədən, insanın təlaşı ictimai bağlılıqlar yaradır, onun üçün vəzifələr ortaya çıxır. Eləcə də, insan öz səyləri ilə imtahan verir və kamala doğru hərəkət edir. Bu baxımdan istixarə də bir təlaş, hərəkətdir. Əql və təcrübəsi yetərsiz olan insan tərəddüd burulğanından çıxmaq üçün istixarəyə əl atır. Əlbəttə ki, əvvəlcə mövcud qüvvələr işə salınmalıdır. Əql və təcrübədən, məsləhətdən faydalanmaq lazımdır. Bütün bunlardan nəticə çıxmadıqda istixarə yolu açıqdır. Bir sözlə, yol ayrıcında donub qalmaq olmaz. Mö’minin ən üstün cəhətlərindən biri onun çətinliklərə təslim olmamasıdır. Yə’ni mö’min şəxs dənizin ortasında tənha qalsa belə mə’yus olmamalıdır. “Pərvərdigara, göndərdiyin hər bir yaxşılığa möhtacam”[69] – deyilməlidir. Bəli, mö’min üçün bağlı qapı yoxdur. O, ən çətin vaxtda Allahı çağırır: “Pərvərdigara, özün mənə bir yol göstər. Ya Qur’an, ya təsbeh vasitəsi ilə öz məsləhətini bildir.” Demək, mö’min şəxs digər vasitələrdən yararlana bilmədikdən sonra istixarəyə müraciət edir. Hər işə görə istixarəyə əl atmaq ilahi hikmətə, Peyğəmbər (s) və Əhli-beyt (ə) yoluna ziddir. Peyğəmbər (s) və mə’sum imamlar (ə) öz ardıcıllarını ağıl və məsləhət yolunu tərk edib, istixarə yolunu tutmağa çağırmamışlar. Əslində belə bir münasibət, istixarəni adətə çevirmək Allahın ne’mətlərinə qarşı küfrdür. Əql və məsləhət kimi ne’mətlərin inkarı heç zaman tövsiyyə olunmamışdır. İnsanlar üçün əql və məsləhət kimi qapılar açıq olduğu halda başqa vasitələrə əl atılmamalıdır. Məsələn, şər’i hökmü istixarə yolu ilə yox, ictihad və təqlid yolu ilə öyrənmək lazımdır. İstixarə son anda mə’yusluqdan xilas qapısıdır. Son anda Allaha üz tutub dua etmək, yol istəmək təbiidir. Bəli, ağıl işlədiyi məsələdə istixarə yoxdur. İstixarə mə’yusluqdan qurtuluş yoludur, elmi bir məsələnin həlli yolu yox!

Elm və əməlin qoşalaşması

Bu mühüm məsələnin bəyanından sonra müraciət olunan şəxsi hazırlamaq üçün ümumi bir xatırlatmaya ehtiyac var. Qarşı tərəfi deyilənlərə rəğbətləndirmək lazım gəlir. Həzrət (ə) buyurur: “Vəsiyyətimi yaxşı dərk et. Diqqətsizlik və e’tinasızlıqla onun kənarından ötüşmə. Çünki ən yaxşı söz, həqiqətən, faydalı sözdür. Bil ki, fayda verməyən elm heç vaxt xeyirli deyil. Layiq olmayan bir elmi oxumaqla fayda əldə olunmur.” Həzrət (ə) etdiyi vəsiyyətə diqqətlə yanaşılmasını istəyir. Məbada bu vəsiyyət tə’sirsiz qala. Deyilən söz yalnız o vaxt xeyirlidir ki, sənə bir faydası olsun. Elm ona görə öyrənilir ki, ondan istifadə olunsun. Oxuduğuna əməl etməyən şəxs həkimə nüsxə yazdırıb, həmin dərmanları qəbul etməyən şəxsə oxşayır. Həzrət (ə) buyurur ki, faydasız bir elmin ardınca düşmək gərəksiz bir işdir.

Onuncu dərs

Tərbiyə

Ey oğlum! Elə ki gördüm sən (yetkin) yaşa çatmısan və dərk etdim ki, süstlük və zəifliyim get-gedə uzanır, müəyyən məqsədlərlə sənə vəsiyyətə başladım: o cümlədən, məbada qəlbimdə olanları deməmiş əcəlim çata, düşüncəm də bədənim kimi zəifliyə düçar ola və məni qabaqlayıb nəfs meylləri sənə hakim ola, dünya fitnələri qabağa düşə, səni qovulan dəvə vəziyyətinə gətirələr. Həqiqətən, növcavanın qəlbi qarşılaşdığı şeyləri qəbul edənədək toxunulmamış torpaq tək qalır. Ona görə də qəlbin bərk, ağılın məşğul olanadək ədəb öyrən! Tam ciddiyyət və qəti iradə ilə əvvəlkilərin çiyinə aldıqları təhsil əziyyəti və sınaq ağrısını qəbul et. Bu yolla həmin əziyyət və ağrıdan azad olarsan. Bizim ardınca gəzdiyimiz şeylər indi özləri sənin sorağına gəlib. Olsun ki, bizim üçün qaranlıq qalan şey indi sənin üçün aydınlaşa.”[70]

Vəsiyyətnamənin başlanğıcı həzrətin (ə) qısa və yığcam şəkildə bəyan olunmuş əsas moizələrindən ibarətdir. Amma bu cümlələrlə vəsiyyətin ətraflı bəhsləri başlanır. Belə ki başlanğıcda pir atanın öz sevimli oğluna tövsiyyələri, həyat təcrübələri bəyan olundu. Vəsiyyətin əsas məqsədi, ünvanı bütün müsəlmanlar olduğu üçün işlədilən ifadələrdə vəsiyyət edənin və onun vəsiyyət etdiyi şəxsin mə’sumluğu, günahsızlığı nəzərdə tutulmamışdır. Bu vəsiyyət mə’sum imam (ə) tərəfindən onun mə’sum canişininə yazılsa da, bütün ata və oğullar ondan faydalanmaq imkanına malikdirlər. Ona görə də vəsiyyətnamədə işlədilmiş sözlərin mə’sum imam məqamına uyğun gəlməməsi mülahizəsi əsassızdır. Həzrət (ə) sadəcə bir pir ata ünvanı ilə öz oğluna buyurur: “Ey oğlum! Elə ki gördüm sən (yetkin) yaşa çatmısan...” yə’ni bu moizənin səbəblərindən biri qarşı tərəfin yetkin yaşa çatması ilə əlaqədar nəsihətə yaranan ehtiyacdır. Digər bir tərəfdən, vəsiyyət edən şəxs ömrün qürub çağını yaşadığı üçün vaxtı qənimət bilərək öz vəsiyyətini edir.

İncə nöqtələr (yazıdan oxunmayan öyüdlər)

 Bu asimani öyüdləri şərh etməzdən əvvəl ondakı bə’zi lətif nöqtələrə nəzər salmaq lazım gəlir. Söz və ifadələrin mə’nasından əlavə, bu vəsiyyətnamədə çox incə və mə’nalı ifadə tərzi, bəyan üsulu vardır. İlahi yardım və asimani elmlərdən faydalanmadan ən iti gözlə də bu incə nöqtələri görmək çətin olur. İmkan daxilində bu incə nöqtələri nəzərdən keçirəcəyik.

Dinləyicinin gücünə diqqət 

Vəsiyyətnamənin bu hissəsinədək əsas mətləblərdən danışmayan, sifarişlərini bildirməyən həzrət Əli (ə) xüsusi bir üslubla, müraciət etdiyi şəxsin diqqətini incə nöqtələrə yönəldir. Hansı ki bu açıqlamalar olmadan həmin incəlikləri duymaq mümkünsüzdür. Dinləyici o zaman qəflətdə qalıb, deyilənləri anlamır ki, danışan dinləyicinin hazırlığını nəzərə almadan sözə başlayır. Məsələn, beş yaşlı körpə bir sıra məsələləri dərk etmək gücündə deyil. Həmin körpənin ciddi qəbul etmədiyi bir söhbət yetkin gənci cəzb edib, düşündürə bilər. Ona görə də müəllim və tərbiyəçilər müraciət etdikləri auditoriyanın tutumunu, hazırlığını və marağını nəzərə almalıdırlar. Danışan öz dediyi sözlərin zəruri olub-olmadığını əvvəlcədən nəzərə almalıdır.  Məsələn, gənclər üçün faydalı olan bir moizə uşaqlar və qocalar üçün bir o qədər də xeyirli olmaya bilər. Ona görə də dinləyicinin bütün keyfiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır. Həzrət Əli (ə) bu incə nöqtəni nəzərdə tutaraq, buyurur: “Elə ki gördüm sən yaşa çatmısan...” Yə’ni uşaqlıq dövrü artıq başa çatmışdır və sən deyilənləri anlamaq gücündəsən. Bəli, Həzrət (ə) müraciət etdiyi tərəfin səviyyəsini nəzərə alır. Əgər bu mühüm nöqtə nəzərə alınmazsa, moizələr, nəsihətlər, söhbətlər faydasız olar.

Fürsəti qənimət saymaq

Dəyərli vəsiyyətnamənin digər bir cəhəti həzrətin (ə) öz mövqeyini bəyan etməsidir. O buyurur: “Dərk etdim ki, süstlük və zəifliyim get-gedə artır, müəyyən məqsədlərlə sənə vəsiyyətə başladım...”; “Məbada, qəlbimdə olanları deməmiş əcəlim çata...” Bu sözlər olduqca böyük bir dərsdir. Həzrət (ə) bizi öyrədir ki, xeyir bir işi görməyə şərait yarandıqda  fürsəti əldən verməyək. Belə bir fürsətin növbəti dəfə yaranıb-yaranmayacağını kim bilir? Ona görə də münasib şəraiti qənimət bilmək lazımdır. Bu günkü şərait sabah olmaya bilər. Xəstəlik, zəiflik kimi minlərlə maneələr ortaya çıxa bilər. Sabaha işarə ilə Həzrət (ə) buyurur: “(Sabah) düşüncəm də bədənim kimi zəifliyə düçar ola (bilər)...”

Həzrətin (ə) düşüncə zəifliyinə işarə etməsi bir daha göstərir ki, o, mə’sum imam yox, pir bir ata kimi danışır. Çünki belə bir zəiflik mə’sum imamlardan uzaqdır. Həzrət (ə) bütün müsəlmanlara anlatmaq istəyir ki, bu günkü sağlam bədən və düşüncə sabah olmaya da bilər. Həzrət (ə) vəsiyyətin bu hissəsində xeyir yolu kəsə biləcək bir sıra maneələri sadalayır:

1. Ömrün sona çatması, əcəlin yetişməsi;

2. Fiziki və düşüncə sağlamlığının əldən çıxması;

3. Münasib şəraitin əldən çıxması.

Bu maneələr ortaya çıxmamış tələsmək, xeyir işlər görmək lazımdır. Həzrət (ə) öz buyuruqları ilə diqqəti bu nöqtəyə yönəldir. Ona görə də buyurur: “Məbada, qəlbimdə olanları deməmiş əcəlim çata, düşüncəm də bədənim kimi zəifliyə, nəfs meylləri məni qabaqlayıb sənə hakim ola!”

İnhirafdan (azğınlıqdan) qabaq onun islahı

Əgər diqqətlə nəzər salsaq, Həzrətin (ə) bu buyuruğunda dolayı bir öyüd də vardır. Sifariş olunur, tapşırılır ki, ey insanlar, çirkaba batmamış öz qədrinizi bilin; əgər azca bulaşmısınızsa, bu bulaşığı artmağa qoymayın; bulaşıq qəlbə moizə və nəsihətin heç bir tə’siri olmayacaqdır; qəlbiniz nəfəs alırkən ona çarə qılın; onu moizə ilə işıqlandırın; moizə edənlər də diqqətli olsunlar – qəlbləri zülmətə qərq olmamış onu işıqlandırsınlar.

Diqqəti cəlb edən digər bir nöqtə ədəb qaydalarına riayət etməklə dinləyicinin e’timadını qazanmaqdır. Həzrət (ə) buyurmur ki, sizin öləcəyinizdən qorxub, fürsəti qənimət bilir, vəsiyyət edirəm. Çünki bu sayaq sözlər xüsusi ilə gənclərə mənfi tə’sir edər, onlarda ikrah yaradar. Belə danışıq ədəb qaydalarına ziddir və dinləyici söhbətin ardını dinləməkdən imtina edə bilər. Nifrət doğuran söz, şübhəsiz ki, müsbət tə’sir göstərə bilməz. Ona görə də həzrət Əli (ə) uyğun sözləri özünə aid edərək buyurur: “Məbada, qəlbimdə olanları deməmiş əcəlim çata...” çünki kimin nə qədər yaşayacağı həmin şəxsin alnına yazılmayıb. Gənc yaşında heç kəsin gözləmədiyi halda dünyasını dəyişənlər azmıdır?! 

Qəlbin tərbiyəvi yönümləri  

Gənclik dövrü moizə və nəsihət üçün münasib dövrdür. Çünki gəncin qəlbi əkin üçün münbit toxunulmamış torpaqdır. Münbit torpaqda əkilən bitki tez cücərir və sür’ətlə inkişaf edir. Amma dəfələrlə əkilmiş, eləcə də alaq basmış torpaqda yeni bitki cücərtmək çətin olur. Gəncin qəlbi yanlış əqidələrdən pak və təmizdir. Bu qəlbdə hansısa nəfs istəyi kök atmamışdır və onu saflaşdırmaq çətin deyil. Yə’ni günah və eyb gəncin qəlbində xasiyyətə çevrilməmişdir. Ona görə də gənc insanın qəlbi tə’lim-tərbiyə üçün hazırdır. Bu qəlbdə elmi və tərbiyəvi toxum az zəhmətlə, qısa zamanda cücərir. Amma yaş ötdükcə nəfs istəkləri cana hoparaq, xasiyyətə çevrilir. İnsanı bu haldan azad etmək çətin olur. Alaq basmış sahədə əkilən bitki sıxıntıya düçar olur, normal inkişaf edə bilmir. Həzrət (ə) buyurur: “Qəlbin bərk, ağılın məşğul olanadək (olmamış) ədəb öyrən.” Vəsiyyətdə qəlbin həm əməli, həm də elmi yönümlərinə toxunulur. Beləcə, deyə bilərik ki, gənc qəlb iki cəhətdən tə’lim-tərbiyəyə hazır olur.

Nöqsanlı, puç fikirlərə məşğul olan qəlb nəzəri cəhətdən inhirafa – çaşqınlığa düçar olmuşdur və getdikcə öz dözümünü itirir. Belə qəlb hətta çox aydın məsələlərdə də şübhəyə düşür, tərəddüd edir. Elm dolanbaclarında  büdrəyən şəxs hər şeyə şübhə ilə yanaşır. Dolaşıq məsələlərlə beyni yüklənmiş insan həqiqəti çətinliklə qəbul edir, bə’zən isə həqiqəti qəbul etməkdən imtina edir. Amma yüklənməmiş zehn istənilən bir mə’lumatı asanlıqla qəbul edir. Əsas problemlərdən biri budur ki, yaşa dolduqca beyin müxtəlif informasiyalarla yükləndiyindən onun qəbuletmə imkanı azalır.

Qəlb üçün əməli problem onun günah nəticəsində daşlaşmasıdır. Daşlaşmış qəlbə moizə tə’sir etmir, onu tərbiyə etmək çətinləşir. Bu məsələni bir misalla aydınlaşdırmağa çalışaq: Yağa bulaşmış stəkanı təmizləmək üçün xeyli zəhmət çəkmək lazım gəlir. Amma bulaşmamış, divarları şəffaf stəkandan istifadə etmək çox asan olur. Qəlb də belədir. Əxlaqi nöqsanlara bulaşmamış qəlb safdır və onu tərbiyələndirmək çox asandır. Çirkin sifətlərin yol tapdığı qəlbi isə təmizləmək problemə çevrilir. Bə’zən bu çirkinlik elə bir həddə çatır ki, qəlbi təmizləmək mümkünsüz olur. Bu mühüm nöqtəni nəzərdən qaçırmamalıyıq ki, yanlış düşüncələrin, nöqsanlı əxlaqın, məzəmmət olunmuş əməllərin yol tapdığı qəlbi əvvəlcə təmizləyib, paklaşdırmaq lazımdır. Qəlbin ilahi maarifi qəbul edə bilməsi üçün onun çirkinliklərdən təmizlənməsi zəruridir. Bulaşıq qab kimi çirklənmiş qəlb müsbət dəyərlərlə yükləmək iste’dadına malik olmur.

Bulaşıq qəlbin xüsusiyyətləri

Həzrəti Əli (ə) oğlu imam Həsənə (ə) xəbərdarlıq edir ki, öz qədrini bilsin, hansı dövrdə, hansı şəraitdə yaşadığına diqqətli olsun. Gənclik, qəlb saflığı çirkaba bulaşmamış tədbir görmək lazımdır. Bu fürsəti qənimət bilmək gərəkdir. Axı belə bir şərait həmişə ələ düşmür. Nə vaxtsa qəlb daşlaşıb, həqiqəti qəbul etmək iste’dadını itirə də bilər. Daşlaşmış qəlb səadət qapılarını öz sahibinin üzünə bağlayır, moizə və nəsihətdən yumşalmır.  Diri qəlb tə’sirlənmək, həyəcanlanmaq, ağlamaq iste’dadına malik olmalıdır. Qəlbin ən tə’sirli öyüdlərə münasibətdə biganəliyi böyük faciədir. Qur’ani-kərimdə bu məsələyə xeyli diqqət ayırılmış, bu sifəti daha çox biruz etdiyi yəhudilər xeyli məzəmmət olunmuşdur: “O vaxt sizin qəlbləriniz daş kimi və ya daşdan çox bərkidi. Bə’zən daş yarılır, ondan arxlar çıxır...”[71] Bə’zi daşlaşmış qəlblərdən isə bir damla göz yaşı da görünmür. Digər bir ayədə buyurulur: “İman gətirənlərin qəlblərini Allahın zikri və haqq kəlam qarşısında yumşalmaq vaxtı çatmadımı?! Onlar əvvəl kitab verilmiş kəslər kimi olmasınlar. Onlar üçün uzun müddət keçmiş, qəlbləri sərtləşmişdir.”[72] Həqiqəti eşitdikdə qulaqardına vuran insanın qəlbi günbəgün daşlaşır. Amma ilk əvvəllər həqiqəti dinləyib, bu barədə düşünən insanların qəlbi haqpərəstlik iste’dadını qoruya bilər. Hansı ki vaxt ötdükcə, günahlar çoxaldıqca qəlblər də daşlaşır.

Vəsiyyətin bu hissəsində Həzrət (ə) öz dinləyicisini eşitdiyi moizələrə biganə olmamağa çağırır. Moizəyə biganəliyin zərəri ona əməl etməməyin zərərindən daha çoxdur. Çünki biganəlik nəticəsində insan ruhu həqiqətin qəbulu iste’dadını itirməyə başlayır. Qəlbiniz daşlaşmamış, zehniniz puç mə’lumatlarla dolmamış özünütərbiyəyə cəhd edin. Unutmayın ki, daşlaşmış qəlbdə hansısa müsbət hisslərdən danışmağa dəyməz. Zehn də belədir. Gərəksiz informasiyalarla yüklənmiş zehndə sağlam düşüncə üçün yer qalmır. Deyilənləri hər birimiz sınaqdan keçirə bilərik. Məsələn, gün uzunu mə’nasız söhbətlərə məşğul olsanız, günün sonunda oxuduğunuz ədəbiyyatdan ciddi nəticələr əldə edə bilməyəcəksiniz. Eləcə də, gün uzunu dünyəvi işlərlə, məişət problemləri ilə məşğul olduqda namazda hal tapmaq, Allahı düşünmək çətin olur.

Saf qəlb mə’rifət aynasıdır  

İnsan qəlbi daim nəfs istəklərinin hədəfindədir. İnsan bu hücumlardan qorunmaq, qəlbini saf saxlamaq üçün daim çalışmalıdır. Faydasız və zərərli düşüncələr zehnə daxil olub yuva qurmamış, insan moizələrlə zehnini və qəlbini islah etməlidir. Fürsəti qənimət sayan, qəlb daşlaşmamış onu islah edən, zehnini qoruyan insan öz tərbiyəsində müvəffəq olası və məqsədinə vaxtında çatasıdır. Çünki hələ ki zehn və qəlbdə təkamülə mane olası bulaşıqlıq yoxdur. Qəbuletmə xüsusiyyətini itirməmiş insan başqalarının qiymətli həyat təcrübəsindən istifadə edə bilər. Axı bu təcrübələri qazanmaq üçün insanlar bir ömür əziyyət çəkmiş, yaxşını pisdən fərqləndirmişlər. Həzrət (ə) buyurur: “Tam ciddiyyət və qəti iradə ilə əvvəlkilərin çiyinə aldıqları təhsil əziyyəti və sınaq ağrısını qəbul et, bu yolla həmin əziyyət və ağrıdan azad olarsan.” Həzrət (ə) buyurduğu nəsihətlər bir ömür zəhmətin məhsuludur. Uyğun vəsiyyətlər altmış illik bir ömürün bəhrəsidir. Altmış ildə qazanılmış təcrübə birdəfəyə, əziyyət çəkmədən də əldə oluna bilər. Bundan ötrü başqalarının təcrübəsindən istifadə etmək lazım gəlir. İlahi mə’rifətə yiyələnmək istəyən insan öz qəlbini və zehnini pak saxlamalı, şeytani vəsvəsələrdən qorunmalıdır.

Əziyyətsiz qazanc



Geri   İrəli
Go to TOP